Late, Lost, and Unprepared

İlk baskısı 2008'de Woodbine House'tan çıktı ve 217 sayfaydı. İkinci baskı 28 Haziran 2024'te Prufrock Press'ten yayımlandı. Yayıncı sayfalarında 280 sayfa görünüyor; Routledge'un kendi sayfasında hem 280 hem 232 yazıyor ve farkı açıklamıyor. Tam adı Late, Lost, and Unprepared: A Parents' Guide to Helping Children with Executive Functioning.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum.

Bu yazıdaki bölüm ayrıntıları kitabın yayınevindeki içindekiler listesinden, yayınevi tanıtımından ve yayımlanmış değerlendirmelerden geliyor. Sayfaların içini kendim okumuşum gibi anlatmayacağım; listelenen başlıkların ne vaat ettiğini ve bence nerede güçlü, nerede zayıf kaldığını yazacağım.

Kimin kitabı

Joyce Cooper-Kahn, DEHB, yürütücü işlev güçlüğü ve öğrenme güçlüğü olan çocuk ve ergenlerle çalışan bir klinik çocuk psikoloğu. Laurie Dietzel (1962-2015) DEHB ve öğrenme güçlükleri gibi nörogelişimsel durumlar için nöropsikolojik değerlendirme yapan bir klinik psikologdu ve ilk baskının ortak yazarıydı. İkinci baskının yayıncı sayfası, onun katkısının bu baskıda da sürdüğünü söylüyor.

Kitabın giriş bölümünde "Neden bir kitap daha?" ve "Biz kimiz?" başlıkları var. Bir değerlendirme ikisinin de Maryland'de yaşayan anneler olduğunu, çocuklarla çalışmanın yanında yürütücü işlevleri kolay gelişmeyen çocuklar yetiştirdiklerini de belirtiyor. Bu bilgiyi yazarların kendi anlatımı olarak değil, o değerlendirmenin aktarımı olarak veriyorum. Ama tonu açıklıyor: kitap bir araştırma raporu gibi değil, sahadan gelen biri gibi konuşuyor.

Çıkış fikri

Kitabın hedef okuru, teslim tarihleriyle, düzenle, ayrıntıları hatırlamakla ya da öfke patlamalarıyla boğuşan çocukların ebeveyni. Yayınevi bunu şöyle özetliyor: kısa vadede günlük taleplerin nasıl karşılanacağı, uzun vadede çocuğun bağımsızlığının nasıl kurulacağı. Başka kaynaklarda "iki ayaklı yaklaşım" diye geçen bu çerçeve, kitabın omurgası.

Bu ayrımı seviyorum. Pazartesi sabahı çantanın hazır olması ile çocuğun on beş yaşında kendi çantasını hazırlayabilmesi aynı hedef değil. Çoğu ebeveyn ya yalnızca birincisine yaslanıp çocuğun yerine her şeyi yapıyor ya da yalnızca ikincisine yaslanıp "kendi öğrensin" diyerek çocuğu yalnız bırakıyor. İki ayağı birden kurmak gerekiyor.

Kitabın alanı da önemli. Executive functioning, yani yürütücü işlevler, DEHB'nin çatısı altında konuşulan bir şey ama DEHB'yle sınırlı değil. Yedinci bölümün başlığı da bunu gösteriyor: DEHB, öğrenme güçlükleri ve yürütücü işlev zorluğuyla ilişkili diğer durumlar yan yana ele alınıyor. Kitap bu yüzden tanı almış çocuğa olduğu kadar, hep geç kalan, hep kaybeden, hep hazırlıksız yakalanan çocuğa da dönük görünüyor.

Birinci kısım: bilmen gerekenler

Kitap iki kısma ayrılıyor. Birinci kısım yedi bölüm.

İkinci bölüm yürütücü işlevlerin tanımını yapıyor. Altbaşlıklarından biri "yürütücü işlevler olmadan hayatı düşünerek anlamak". Üçüncü bölüm gelişimi anlatıyor; içinde zeka düzeyi ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkiye ayrılmış bir başlık ve "çocuğumun yürütücü becerileri normal gelişiyor mu, nereden bilirim" sorusu var. Dördüncü bölüm çocuğun günlük hayattaki ve duygulardaki deneyimine bakıyor.

Beşinci bölüm bana kitabın en cesur yeri gibi geliyor: aile üzerindeki etki. Ebeveyne, kardeşlere ve çiftlere ayrı ayrı başlık açılmış, bir de "sağlıklı kalmak" başlığı var. Çocuğun yürütücü işlev güçlüğünü yalnızca çocuğun sorunu olarak değil, evin bütün düzenini yoran bir şey olarak tanımaya başlamak, ebeveynin suçluluğunu hafifletiyor.

Altıncı bölüm değerlendirme: ne zaman, nerede, kimden yaptırılır, sonuçlar nasıl okunur. Altbaşlıklardan biri "bilinçli tüketici olmak". Bir diğeri beklentilerin rolünü değerlendirmeye ayrılmış; yani bazen sorunun çocukta değil, ona yüklenen beklentide olabileceği ihtimali baştan masaya konuyor. Yedinci bölüm DEHB, öğrenme güçlükleri, otizm spektrum bozuklukları ve yürütücü işlev zayıflığıyla sık birlikte görülen diğer durumları ele alıyor.

İkinci kısım: ne yapabilirsin

Sekizinci bölüm genel bakış, "iki ayaklı yaklaşım" ve müdahale tasarlamak. Dokuzuncu bölüm "kısaca davranış değişimi" diye çevirebileceğim bir başlık taşıyor ve altbaşlıkları ilkeleri tek tek sayıyor: gerçek hayatı öğretmen olarak kullanmak, ceza yerine öğretme tutumu benimsemek, çocukla işbirliği yapmak, istenen sonuca odaklanmak, bahsi yükseltmek, doğru yöndeki küçük adımları bile ödüllendirmek, denenmiş davranış değiştirme tekniklerine başvurmak, çocuğun kendi gelişimsel isteğine güvenmek.

En çok durduğum başlık, sonuncuya yakın olan: çocuğun doğal sonuçlarla ne zaman karşılaşmasına izin verilmeli? Bu soruya kestirme bir cevap vermek kolay. Başlığın soru olarak bırakılması, bence, kitabın durumu bilerek karmaşık bıraktığını gösteriyor.

Onuncu bölümün adı uzun: ilk denemede olmazsa birkaç kez daha dene, sonra beklentiyi değiştir. Altbaşlıklarında "başkalarıyla yarışma", "çıtayı ayarlama oyunu", çocuğun ve eşin beklentileri ve "desteği yavaş yavaş çekmek" var. Bir değerlendirme bunu yazarın en sevdiği bölüm olarak seçmiş ve çıtanın ne zaman fazla yüksek olduğunu anlatan bölüm diye tarif etmiş. Ben de bu bölümü kitabın dürüstlük merkezi sayardım. Çocuğa destek vermek kadar, o desteği zamanla geri çekmeyi planlamak da burada öğretiliyor.

Altı alan, altı bölüm

On birinci bölümden on altıncıya kadar kitap altı yürütücü işleve ayrılıyor. Hepsi benzer bir kalıpla ilerliyor: "şu durumda çocuğa yardım stratejileri" başlıkları, ardından bir vaka çalışması, kısa vadeden uzun vadeye geçiş, başkalarını bilgilendirmek ve çocuğun hakkını savunmak, son düşünceler.

Dürtüleri kontrol etmek. Sözel dürtüsellik (çok konuşmak, söz kesmek), bedensel dürtüsellik (kapmak, itmek, vurmak), can sıkıcı davranışlar, marketlerde ve benzeri yerlerde koşup uzaklaşmak ve ödev sorunları ayrı ayrı ele alınıyor. Bu konuyu sitede dürtüsellik yazısında yetişkin gözünden konuşmuştum.

Vites değiştirmek. Geçişleri yönetmek, yeni ortamlara uyum, akranlar kuralı bozduğunda ya da beklenmedik davranınca üzülen çocuk, ilk deneme tutmayınca öfkelenen çocuk. Bu bölüm, geçiş güçlüğü yazısının çocuk tarafı gibi okunabilir.

Ödeve ve işlere başlamak. Ödeve oturmak, ev işlerini tamamlamak, büyük projeleri sürekli erteleyen çocuk. Evdeki uygulama için DEHB'li çocukta ödev takibi yazısı bu bölümün yanına iyi gidiyor.

Çalışma belleği. Yönergeleri takip edemeyen çocuk, çok adımlı yazılı anlatım, söyleyeceğini unutmasın diye başkasının sözünü kesen çocuk, bilgiyi tekrar tekrar okuması gereken çocuk ve sınıfta not tutmakta zorlanan çocuk. Söz kesmeyi "unutmama stratejisi" olarak okumak, bana göre listenin en akıllıca başlığı.

Planlamak ve düzenlemek. Birden çok işi zamana yayarak takip etmek, bir projenin emeğini hafife alan çocuk, ödevini yapıp teslim etmeyen çocuk, bilgiyi önceliklendirmekte zorlanan çocuk, etkinliğe hazırlıksız gelen çocuk, dolap, masa ve oda düzeni. Kitabın adı en çok bu bölümde karşılığını buluyor.

Davranışını izlemek. Sonuçtan rahatsız ama nasıl daha iyi yapacağına dair sistematik yaklaşımı olmayan çocuk, konudan saptığını fark etmeyen çocuk, "dikkatsizlik" hatalarını görmeyen çocuk, geri bildirime göre davranışını ayarlamayan çocuk, karşısındaki konuşmadan sıkıldığında bunu fark etmeyen çocuk ve belaya girdiğinde gerçekten şaşıran çocuk ("Ben ne yaptım?"). Bu son başlık bence kitabın en insani anı. Çocuklar çoğu zaman yalan söylemiyor; gerçekten ne olduğunu görmemişler.

Başlık düzeni, bir ebeveynin kitabı baştan okumak yerine tam yaşadığı soruna sıçrayabilmesi için kurulmuş görünüyor. Ben de böyle kullanılmasını öneririm.

2024 baskısındaki yenilik

İkinci baskıda ayrı bir "özel konu" bölümü var: duygu düzenleme. Yayınevi bunu yeni bölüm olarak vurguluyor. İçinde üç basamaklı bir yapı görünüyor: öz düzenleme temel becerilerini kurmak, duygularını yönetmek için biraz ekstra desteğe ihtiyaç duyan çocuklar ve çok daha fazla desteğe ihtiyaç duyan, kontrolü kaybedince toparlanmakta zorlanan çocuklar. Altbaşlıklar "çocuklar ve gençler" diyor, yani kitap okur kitlesini ergenliğe doğru da genişletiyor.

Bu ekleme yerinde. İlk baskının listesinde duygu düzenlemeye ayrılmış bir bölüm yoktu. Evde ödev, hazırlık ya da çıkış telaşı çoğu zaman bir öfke patlamasıyla bitiyor; sitede DEHB'li çocukta öfke patlamaları yazısı bu konuya ayrıca bakıyor. Bölümün içine dair söyleyeceğim fazla bir şey yok, çünkü elimde yalnızca başlıkları var.

Son bölüm "Son düşünceler": müdahale planlamanın "zen"i, "kurban yok" yaklaşımı, bir hayat kurmak, kimler yardım edebilir ve "gelişmekte olan bir alan". "Kurban yok" başlığı kitabın tonunu iyi özetliyor gibi duruyor: ne ebeveyn ne çocuk suçlu.

En güçlü yanları

Birincisi, kullanım kolaylığı. Kısa bölümler, tanıtım kutuları, vaka çalışmaları ve ipuçları var. Bir değerlendirme küçük yazı tipinden başka bir şikayet bulamamış. Bu, tek bir inceleme; tek başına kanıt sayılmaz ama kitabın okunabilir olduğuna dair bir işaret.

İkincisi, davranışların listesi. "Ödevi yapıyor ama teslim etmiyor" cümlesi, bir ebeveynin yüzlerce kez söylediği ve çoğu kitabın ince geçtiği bir sorun. Burada ayrı bir başlığı hak ediyor.

Üçüncüsü, desteği geri çekmenin kitabın içine baştan konması. Bir okur incelemesi de desteğin çocuk ilerledikçe azaltılması gerektiğini ve düzenlemelerin şımartmak olmadığını vurgulamış.

Zayıf yanları ve kanıt

Bu kitabın kendi etkisini sınayan bir çalışma görmedim. Böyle bir çalışmanın var olmadığını söyleyemem; yalnızca bulamadım.

Daha geniş tablo şöyle: Sonuga-Barke ve arkadaşlarının 2013'te American Journal of Psychiatry'de yayımlanan meta analizinde, davranışsal müdahaleler dahil birçok ilaçsız yöntemin etkisi, değerlendiricilerin muhtemelen körlendiği ölçümlerde belirgin biçimde zayıfladı ve anlamlılığını yitirdi. Yazarlar davranışsal müdahaleler için körlenmiş ölçümlerle daha güçlü kanıt gerektiğini söyledi. Bu, ebeveyn eğitiminin işe yaramadığı anlamına gelmiyor; Amerikan Pediatri Akademisi'nin 2019 kılavuzu (Wolraich ve ark.) okul öncesi çocuklarda ilk basamak olarak ebeveyn davranış eğitimini öneriyor. Ama bir kitap okumak ile yapılandırılmış bir ebeveyn eğitimi programına katılmak aynı şey değil. Konuyu ebeveyn eğitimi programları yazısında ayırmıştım.

Bir de ölçek meselesi var. Yürütücü işlev bir tanı değil, bir kavram. Kitap ayrı ayrı alanları (dürtü, geçiş, başlama, bellek, planlama, izleme) ayrı bölümlere koyarak tablo çiziyor. Gerçek çocukta bunlar iç içe. Aynı çocuk hem geçişte hem başlamada hem planlamada zorlanabilir ve ebeveyn altı bölümden altı strateji çıkarıp hepsini aynı hafta uygulamaya kalkarsa tükenir.

Ayrıca kitap büyük ölçüde Amerikan okul sisteminin içinden konuşuyor. "Okul planlarıyla ilgili not" ve başkalarını bilgilendirme başlıkları oradaki hukuki çerçeveyi varsayıyor olabilir. Türkiye'deki karşılığı için BEP nedir yazısına bakmak gerekiyor. Bunu başlıklardan çıkarıyorum; bölümlerin içini görmedim.

Son olarak ebeveynin kendi yürütücü işlevleri. Bir değerlendirme kitabın, ebeveynin kendisinde de yürütücü işlev güçlüğü varsa dışarıdan profesyonel yardıma ihtiyaç duyabileceğini kabul ettiğini söylüyor; yani konu geçiyor. Yine de strateji kitaplarının ortak sorunu burada da geçerli: çocuğa yapı kurmak için ebeveynin de yapı kurabiliyor olması gerekiyor. Bu konuda DEHB'li ebeveyn olmak yazısı bir başlangıç olabilir.

Kime, kime değil

Çocuğu "geç kalıyor, kaybediyor, hazırlıksız geliyor" diye şikayet edilen ebeveyne. Tanısı olan ya da olmayan fark etmez; değerlendirme sürecini henüz yaşamamış, ne yapacağını bilmeyen biri için başlangıç noktası olarak güçlü.

Öğretmenlere de uygun görünüyor; değerlendirmeler kitabı hem ebeveynler hem profesyoneller için faydalı bulmuş.

Bilimsel arka planı ve ayrıntılı ilaç bilgisini arayan okura uygun değil. Kitabın konusu bu değil. Çocuğun iç dünyasına, utanç ve özgüven tarafına daha çok eğilen bir kitap arayanlara da tek başına yetmez.

Rafın içindeki yeri

Sitedeki ebeveyn kitaplarının arasında bu, en uygulamaya dönük olanlardan biri. Barkley'in DEHB ile baş edebilme kitabı daha kapsamlı ve bilimsel; tanıdan ilaca kadar her şeyi anlatıyor. Aynı yazarın 12 Principles kitabı kısa ve ilke odaklı; yürütücü işlev başlıkları burada çok daha ayrıntılı. Hangisi hangi sorun için: Barkley'in kalın kitabı "bu nedir" için, 12 Principles "nasıl bakmalıyım" için, bu kitap "pazartesi sabahı ne yapayım" için.

Yetişkin tarafında bu kitabın karşılığı, The Adult ADHD Tool Kit. İkisi de aynı soruyu soruyor: bilgi var, ama bilgiyi doğru anda kullanmak neden zor? Yetişkin kitabı cevabı kişinin kendi eline verirken, bu kitap cevabı ebeveynin dışarıdan kurduğu yapıya veriyor.

Benim tavrım

Bence kitabın değeri tek bir bölümde değil, şikayetleri davranış başlıklarına çevirmesinde. "Tembel", "umursamaz", "dikkatsiz" gibi kelimelerle başlayan cümleler burada "çalışma belleği", "geçiş", "izleme" gibi yönetilebilir başlıklara dönüşüyor. Ben olsam bu çeviriyi bir çocuğa yapılabilecek en pratik iyilik sayardım. Kanıtı ince, ama yöntemi ve tonu doğru yerde duruyor; ilacın ve yapılandırılmış programların yerine değil, onların yanına.