DEHB'de analiz felci: karar verememek

Geçen gün bir tişört alacaktım. Kırk dakika sonra hala sekmeler arasında geziniyordum, üç tanesini yan yana açmıştım, birinin yorumlarını okuyordum. Sonunda hiçbirini almadım ve bilgisayarı kapattığımda kendimi bir iş günü çalışmış gibi yorgun hissettim.

Bu benim en tanıdık döngülerimden biri ve uzun süre onu tembellik sandım. Oysa o kırk dakikada hiç durmadan çalışmıştım. Sadece ortaya hiçbir şey çıkmamıştı.

Buna analiz felci deniyor ve DEHB'de neden bu kadar sık göründüğünün oldukça somut bir açıklaması var.

Karar vermek neden pahalı

Bir seçim yapmak, göründüğünden çok daha fazla iş içeriyor. Seçenekleri aynı anda zihinde tutup karşılaştırman gerekiyor ve bu doğrudan çalışma belleğine yaslanan bir işlem. DEHB'de bu alan daha sınırlı çalışıyor (Kofler ve ark., 2010).

Üç seçenek varken karşılaştırma yönetilebilir. On beş seçenek varken zihinde tutulamıyor ve karşılaştırma her seferinde baştan başlıyor. Yorgunluğun kaynağı bu tekrar: aynı işi yirmi kez yapıyorsun ve hiçbirinde ilerlemiyorsun.

Buna bir de seçenek bolluğunun kendisi ekleniyor. Iyengar ve Lepper'in (2000) klasikleşmiş çalışması, seçenek sayısı arttıkça karar verme oranının düştüğünü gösteriyor. Bu herkeste böyle; DEHB'de daha keskin yaşanıyor.

Üçüncü katman geçmiş. Yıllarca “yine yanlış seçtim” deneyimi yaşamış biri, her seçime fazladan yük bindiriyor. Bende bu şöyle çalışıyor: karar verirken aslında tişörtü değil, kendi yargıma güvenip güvenemeyeceğimi tartıyorum.

Karar verememek bir kararsızlık meselesi gibi görünüyor. Aslında sınırlı bir belleğe sınırsız bir liste yüklemek.

Nerelerde çıkıyor

Analiz felci en çok küçük kararlarda görünür oluyor ve tuhaf tarafı da bu. Büyük kararları bazen dakikalar içinde verebiliyorum; küçük olanlar beni saatlerce tutuyor.

• Alışveriş. Karşılaştırılabilir seçeneğin sonsuz olduğu her yer.
• Yapılacaklar listesinde sıradaki iş. Hepsi aynı anda bakıyor ve hangisinin önce olduğuna karar veremeyince hiçbiri başlamıyor.
• Araç ve uygulama seçimi. Hangi not uygulaması, hangi takvim, hangi yöntem. Bu, uygulama avcılığı yazısında anlattığım döngünün de motoru.
• Mesaj yazmak. Kısa bir cevabın en iyi halini aramak, cevabın hiç gitmemesine yol açıyor.
• Ne yemek yapılacağı. Günde bir kez sorulan ve her seferinde sıfırdan çözülen bir problem.

Steel'in (2007) erteleme üzerine meta analizi, ertelemenin görevin ne kadar itici ve ne kadar belirsiz olduğuyla ilişkili olduğunu gösteriyor. Karar gerektiren işler tam da bu yüzden en çok ertelenenler arasında: belirsizlikleri işin kendisinden önce başlıyor.

Erteleme mi, analiz felci mi

İkisi dışarıdan aynı görünüyor ama içeride farklı çalışıyor ve ayırmak işe yarıyor.

Ertelemede iş belli, başlamak zor. Analiz felcinde iş bile belli değil; hangi işin yapılacağına karar verilemiyor. Birincisinde eşiği düşürmek işe yarıyor, ikincisinde eşiği düşürecek bir “iş” henüz yok.

Kendime sorduğum ayırt edici soru şu: şu an ne yapacağımı bilsem yapar mıydım? Cevap evetse mesele karar. Cevap hayırsa mesele başlama. Erteleme türlerinin tamamını erteleme türleri yazısında ayırdım.

Seçimi hızlandıran kurallar

Üçe indir. Ne olursa olsun, karşılaştırmayı üç seçenekle sınırla. On beşten üçe inmek seçme kalitesini düşürmüyor; seçebilme ihtimalini yükseltiyor.

Kararın türünü belirle. İki tür karar var: geri alınabilir ve alınamaz. Bir tişört geri alınabilir, bir ev alınamaz. Geri alınabilir kararlara ayrılan süre beş dakikayı geçmemeli. Bu ayrım tek başına, günlük kararlarımın çoğunu ortadan kaldırdı.

Süreye bağla. Kararı işin kendisi gibi zamanla: “on dakika bakacağım, sonra seçeceğim.” Zamanlayıcı, kararı sonsuz bir alan olmaktan çıkarıyor.

Yeterince iyi olanı seç. En iyisini aramak, karşılaştırmanın hiç bitmemesi anlamına geliyor. Yeterli olanı seçmek savunulabilir bir strateji. Sözlükte yeterince iyi başlığında.

Ölçütü önceden yaz. Bakmaya başlamadan önce iki ölçüt belirle: bir fiyat sınırı ve bir olmazsa olmaz. Ölçüt sonradan belirlendiğinde her yeni seçenek kendi ölçütünü üretiyor ve liste hiç kapanmıyor.

Yazı tura da bir yöntem. İki seçenek arasında kaldıysan at. Önemli olan sonuç değil, atarken hangisinin gelmesini istediğini fark etmen. Çoğu zaman cevabı zaten biliyorsun.

Kararın ardından gelen kısım

Karar verdikten sonra ikinci bir tuzak var: kararı tekrar tekrar gözden geçirmek. Aldığın şeyin daha iyisinin olup olmadığına bakmak, kararın bedelini karar verildikten sonra da ödemeye devam etmek demek.

İşe yarayan kural şu: karar verildikten sonra araştırma kapanır. Bu kuralı önceden koymak uygulamayı kolaylaştırıyor, çünkü o an vermen gereken karar “bakmayacağım” değil, “zaten bakmayacaktım” oluyor.

Başkası adına karar vermek neden kolay

Fark ettiğim tuhaf bir şey var: bir arkadaşım aynı tişörtü sorduğunda üç saniyede cevap veriyorum. Kendi kararımda kırk dakika donuyorum.

Aradaki fark bilgi değil. Başkası adına karar verirken ölçüt daralıyor, seçenekler azalıyor ve yanlış çıkma ihtimalinin bedeli benim üstümde durmuyor. Kendi kararımda ise her seçenek bir kimlik testine dönüşüyor: doğru seçersem aklı başında biriyim, yanlış seçersem yine aynı hatayı yapmışım.

Bunu bilmek işe yarıyor, çünkü kullanılabilir bir numaraya dönüşüyor. Karar veremediğim yerde kendime şunu soruyorum: bunu bana biri sorsaydı ne derdim? Çıkan cevap çoğu zaman hazır ve çoğu zaman yeterince iyi.

Sık yapılan hata

En sık yaptığım hata, analiz felcini daha iyi bir sistem kurarak çözmeye çalışmaktı. Karşılaştırma tablosu yapmak, ölçütleri puanlamak, bir tablo hazırlamak. Bu kulağa mantıklı geliyor ve tam tersini yapıyor: kararın kendisini büyütüyor, hatta kararı vermeyi erteleyen yeni bir iş yaratıyor.

İkinci hata, her kararın en iyi kararı olmasını istemek. Bunun altında çoğu zaman mükemmeliyetçilik duruyor ve mükemmeliyetçilik burada üretkenlik gibi kılık değiştiriyor.

Ne zaman başka bir şeye işaret ediyor

Karar verememe kaygıyla da yakından ilgili. Kararın ardından günlerce süren bir pişmanlık, sürekli onay arayışı ya da felaket senaryoları varsa tablo yalnızca DEHB ile açıklanmayabilir. Aynı şey hiçbir seçeneğin iyi gelmediği, her şeyin anlamsız göründüğü dönemler için de geçerli.

DEHB ve anksiyete yazısı bu kesişmeyi ayrı ayrı ele alıyor. Değerlendirme kararı bir uzmanın işi ve bu ayrım kendi kendine yapılabilecek bir şey değil.

Kırk dakikalık tişörte dönersek

O gün bilgisayarı kapattığımda kendime kızdım. Şimdi kızmıyorum, çünkü ne olduğunu biliyorum: kırk dakika boyunca on beş seçeneği üç haneli bir belleğe sığdırmaya çalışmışım.

Değiştirdiğim tek şey, karar verme anını küçültmek oldu. Artık alışverişe başlamadan önce fiyat sınırımı yazıyorum ve üç seçenekten sonra bakmayı bırakıyorum. Seçtiğim şeylerin en iyisi olmadığını biliyorum. Buna karşılık o kırk dakikayı geri aldım ve bana kalırsa takas fena değil.