DEHB'de analiz felci: karar verememek

Bir tişört alacaksın. Kırk dakika sonra hâlâ sekmeler arasında geziniyorsun. Sonunda hiçbirini almıyorsun ve kendini yorgun hissediyorsun.

Buna analiz felci deniyor.

Karar vermek neden pahalı

Bir seçim yapmak, göründüğünden çok daha fazla iş içeriyor. Seçenekleri aynı anda zihinde tutup karşılaştırman gerekiyor ve bu doğrudan çalışma belleğine yaslanan bir işlem. DEHB'de bu alan daha sınırlı çalışıyor (Kofler ve ark., 2010).

Üç seçenek varken karşılaştırma yönetilebilir. On beş seçenek varken zihinde tutulamıyor ve karşılaştırma her seferinde baştan başlıyor. Yorgunluğun kaynağı bu tekrar.

Buna bir de seçenek bolluğunun kendisi ekleniyor. Iyengar ve Lepper'in (2000) klasikleşmiş çalışması, seçenek sayısı arttıkça karar verme oranının düştüğünü gösteriyor. Bu herkeste böyle; DEHB'de daha keskin yaşanıyor.

Üçüncü katman geçmiş: yıllarca "yine yanlış seçtim" deneyimi yaşamış biri, seçime daha çok yük bindiriyor.

Karar verememek bir kararsızlık meselesi olarak görünüyor. Aslında sınırlı bir belleğe sınırsız bir liste yüklemek.

Seçimi hızlandıran kurallar

Üçe indir. Ne olursa olsun, karşılaştırmayı üç seçenekle sınırla. Onbeşten üçe inmek, seçme kalitesini düşürmüyor; seçebilme ihtimalini yükseltiyor.

Kararın türünü belirle. İki tür karar var: geri alınabilir ve alınamaz. Bir tişört geri alınabilir, bir ev alınamaz. Geri alınabilir kararlara ayrılan süre beş dakikayı geçmemeli.

Bu ayrım tek başına, günlük kararların çoğunu ortadan kaldırıyor.

Süreye bağla. Kararı işin kendisi gibi zamanla: "on dakika bakacağım, sonra seçeceğim." Zamanlayıcı, kararı sonsuz bir alan olmaktan çıkarıyor.

Yeterince iyi olanı seç. En iyisini aramak, karşılaştırmanın hiç bitmemesi anlamına geliyor. Yeterli olanı seçmek, bir karar stratejisi olarak fazlasıyla savunulabilir. Sözlükte yeterince iyi.

Ölçütü önceden yaz. Bakmaya başlamadan önce iki ölçüt belirle: fiyat sınırı ve olmazsa olmaz bir özellik. Ölçüt sonradan belirlendiğinde her seçenek yeni bir ölçüt üretiyor.

Yazı tura da bir yöntem. İki seçenek arasında kaldıysan at. Önemli olan sonuç değil, atarken hangisinin gelmesini istediğini fark etmen. Çoğu zaman cevabı zaten biliyorsun.

Kararın ardından gelen kısım

Karar verdikten sonra ikinci bir tuzak var: kararı tekrar tekrar gözden geçirmek. Alınan şeyin daha iyisinin olup olmadığına bakmak, kararın bedelini karar verildikten sonra da ödemeye devam etmek demek.

İşe yarayan kural şu: karar verildikten sonra araştırma kapanır. Bu kuralı önceden koymak, uygulamayı kolaylaştırıyor.

Ne zaman başka bir şeye işaret ediyor

Karar verememe kaygıyla da yakından ilgili. Kararın ardından uzun süre süren bir pişmanlık, sürekli onay arayışı ya da felaket senaryoları varsa, tablo yalnızca DEHB ile açıklanmayabilir.

DEHB ve anksiyete yazısı bu kesişmeyi ele alıyor.

Özet

Analiz felci, seçeneği azaltarak ve karara süre koyarak çözülen bir sorun. Daha iyi karar vermek yerine daha az karar vermeye çalışmak, burada işleyen strateji.

Erteleme türleri arasındaki yerini erteleme türleri yazısında anlattım.