İki dakika kuralı DEHB'de neden farklı çalışır

Kural basit: iki dakikadan kısa süren bir iş varsa hemen yap. Kuralın kaynağı David Allen'ın üretkenlik kitabı; oradaki gerekçe de net. Küçük işi not etmenin, sıraya koymanın ve sonra tekrar gözden geçirmenin maliyeti, işi o anda yapmaktan pahalıya geliyor (Allen, 2001).

Bende işe yaramasının sebebi bambaşka. Baştan beri öyleydi ve bunu fark etmem yıllarımı aldı.

Sorun bitirmek değil, başlamak

Bulaşık makinesini boşaltmak dört dakika sürüyor. Bir kere ölçtüm, merak ettiğim için. Ama ben ona bakınca dört dakika görmüyorum; bir duvar görüyorum. Duvarın yüksekliğini işin süresi belirlemiyor; o işe geçtiğin an belirliyor.

Bu ayrımı görmem uzun sürdü. Yıllarca kendimi tembel sandım, oysa bitirdiğim iş sayısı az değildi. Az olan şey başlayabildiğim iş sayısıydı. Bir kere başladıysam çoğu zaman sonuna kadar gidiyordum, hatta bazen fazlasına.

Bunun bir adı var: görev başlatma. Yürütücü işlevlerin en çok tökezlediği yer burası. Ne yapman gerektiğini bilmek ayrı bir yetenek, o ilk hareketi yapmak bambaşka bir yetenek. İkisinin aynı şey olduğunu sanmak, DEHB'li birinin kendine kızmasının en yaygın sebeplerinden biri.

Tamamen kilitlendiğin hali ayrı bir yazıda anlattım: başlayamamak.

Kuralı nasıl çevirdim

İki dakika kuralını kendime şöyle çevirdim:

Bırakma izni işin kalbi. Kendime “bunu bitireceğim” dediğimde zihnim pazarlığa oturuyor: gerçekten şimdi mi, biraz sonra olmaz mı, önce şuna baksam. “İki dakika bakacağım” dediğimde pazarlık masası yine kuruluyor ama üstünde ne varsa çok ucuz. Kaybedeceğim şey iki dakika. İki dakikayı kimse kimseden esirgemiyor.

Bir de şu var: iki dakika sonra gerçekten durduğum neredeyse hiç olmuyor. Ama bunu kendime önceden söylediğim an numara bozuluyor. İzin gerçek olmak zorunda, yoksa bir dahakine zihnim o cümleye inanmıyor. Bunu birkaç kez denedim, birkaç kez de bozdum; bozduğumda kural bir hafta boyunca çalışmadı.

Pratikte nasıl uyguluyorum

• Zamanlayıcıyı iki dakikaya kur, sesli olsun. Kafadan saymak işe yaramıyor; zaman körlüğü tam olarak bunun için var. Süre dışarıdan görünmeli, içeriden değil.
• İşin en aptalca ilk adımını seç. Raporu yazmak yerine dosyayı açmak. Evi toplamak yerine tek bir bardağı mutfağa götürmek. Adım utandıracak kadar küçük olmalı; küçültmezsen aynı duvar geri geliyor.
• Adımı önceden ve yazılı belirle. “Akşam evi toplarım” bende hiç çalışmadı. “Masaya oturunca ilk iş defteri açarım” çalıştı. Bunun araştırmadaki karşılığı uygulama niyeti: nerede, ne zaman ve nasıl başlayacağını önceden “şu durumda şunu yaparım” biçiminde bağlamak. Doksan dört bağımsız testi birleştiren meta analiz, bu yöntemin hedefe ulaşmada orta-büyük düzeyde bir etki ürettiğini ve özellikle başlatma aşamasında işe yaradığını gösteriyor (Gollwitzer ve Sheeran, 2006).
• Süre bitince gerçekten durabilirsin. Kendine verdiğin izin sahici olmalı.
• Durmuyorsan zaten kazandın. Devam et ama devam etmeyi hedef yapma; hedef yaptığın an kural bozuluyor.

Zamanlayıcının sesli olmasının ayrı bir sebebi de şu: iki dakika dolduğunda bir karar anı doğuyor. O ana kadar iş zaten başlamış oluyor ve “devam edeyim mi” sorusu, “başlayayım mı” sorusundan kıyaslanamayacak kadar kolay.

Neden işe yarıyor

Burada dikkatli konuşmam gerekiyor, çünkü kendi yöntemimi bir mekanizmayla süslemek çok cazip.

Bildiğimiz şey şu: DEHB'de gecikmiş ödülün değeri daha hızlı düşüyor. Vaka-kontrol çalışmalarını birleştiren bir meta analiz, DEHB'li katılımcıların geleceğe ait ödülleri belirgin biçimde daha fazla değersizleştirdiğini ortaya koyuyor (Jackson ve MacKillop, 2016). Sözlükteki karşılığı ödül gecikmesi.

“Ev toplanmış olacak” ödülü bir saat sonra duruyor. “İki dakika sonra bu bitecek” ödülü hemen burada. İki dakika kuralı işin boyunu küçültmüyor; ödülü yakınlaştırıyor.

Bu bir yorum, laboratuvarda gösterilmiş bir bağlantı değil. İki dakika kuralını doğrudan DEHB'de test eden bir çalışma bulamadım. Bulduğumda yazacağım; bulamadığım sürece bunu kendi çerçevem olarak sunuyorum.

Nerede elimde patladı

Üç durumda hiç çalışmadı ve üçünü de tekrar tekrar denedim.

Duygusal yükü olan işlerde. Aylarca ertelediğim bir evrak işinin altında iki dakikalık bir zorluk yoktu; birikmiş bir suçluluk vardı. Orada eşiği düşürmek hiçbir şeyi çözmüyor. Bu artık erteleme olmaktan çıkıp kaçınmaya dönüşüyor: işi geciktirmiyorsun, varlığını zihninden siliyorsun. Farkı erteleme mi kaçınma mı yazısında ayrıntılı yazdım. Bende işe yarayan tek çözüm, işi başka biriyle aynı odada yapmak oldu; yöntemin adı eşlikçi çalışma.

Belirsiz işlerde. “Şu konuyu araştır” iki dakikalık bir ilk adıma bölünemiyor, çünkü ilk adımın ne olduğunu bulmak başlı başına bir iş. Böyle işlerde kuralı işin kendisine değil, işi parçalamaya uyguluyorum: iki dakika boyunca yalnızca adımları yazıyorum. Çoğu zaman o iki dakikadan çıkan liste, işin en zor kısmını çözmüş oluyor.

Zaten dağılmışken. Gün kötü geçtiyse, uykusuzsam ya da art arda bölündüysem iki dakika bile uzun geliyor. O günlerde kural çalışmıyor ve zorlamak yalnızca suçluluk üretiyor. Kötü bir günde yöntem aramaktansa günü olduğu gibi kabul etmek bana daha ucuza geliyor.

Sık yapılan hata: kuralı bir performans sistemine çevirmek

Kendimde gördüğüm ve başkalarında da sık rastladığım hata şu: kural işe yarayınca insan onu genişletiyor. Önce iki dakika, sonra beş, sonra “bugün on tane iki dakika yapacağım”. O noktada kural artık bir eşik düşürücü olmaktan çıkıp yeni bir hedef oluyor ve hedefler tam olarak kaçındığın şey.

Bende tuttuğu hali şu: günde bir ya da iki kez, sadece takıldığım yerde. Sistem kurmaya kalktığım her seferinde elimde kaldı.

İkinci hata da şu: iki dakikada bitecek işleri biriktirmek. Kuralın orijinal halinin işaret ettiği şey buydu zaten. Bir e-postaya “sonra bakarım” demenin maliyeti, o e-postayı zihninde ve listende taşıdığın süre kadar. Benim listemi şişiren şey büyük işler olmadı; hep bu küçük artıklar oldu.

Kuralın bende kaldığı yer

Kural benim için tek bir cümleye indi: başlamak bitirmekten pahalıysa, sadece başlamayı satın al.

Bir yöntemin herkeste aynı sonucu vermediğini biliyorum. Bu bende iki yıldır tutuyor. Tutmadığı günleri de yazdım, çünkü yalnızca işe yarayan günleri anlatan bir liste bir süre sonra yalan söylemeye başlıyor.

Ve şunu da not düşeyim: iki dakika kuralı bir tedavi sayılmaz, olsa olsa bir kaldıraç. Gününün tamamı duvarlardan oluşuyorsa mesele başlama eşiğinden büyük olabilir ve orada konuşulacak kişi ben değilim.