Sınava son bir hafta: DEHB'li öğrenci için gün gün plan

Takvime bakıyorsun: sınava yedi gün var. Aklından üç ihtimal geçiyor. Bütün konuları baştan bitirmek, sıfırdan yepyeni bir program yapmak ya da "zaten olmayacak" deyip bırakmak. Üçü de DEHB'li bir öğrencinin son haftada en sık yaptığı hamle ve üçünün de bedeli var.

Bana kalırsa son hafta, yeni bir şey öğrenme haftası değil. Bildiğini sağlamlaştırma, yarım bildiğini kapatma ve yetişemeyeceğin yerleri bilerek bırakma haftası. Aşağıda, yedi güne yayılmış bir örnek plan var. Saatler örnek, kendi gününe göre kaydır. Planın ardından neyi bırakman gerektiğini, uykuyu, son geceyi, sabahı ve haftan zaten kötü gittiyse ne yapacağını yazdım.

Genel çalışma çerçevesi için DEHB'li öğrenciler için çalışma nasıl yapılır yazısı, bütün hazırlık sürecinin haritası için sınava nasıl çalışılır yazısı var. Bu yazı yalnızca son yedi günü kapsıyor.

Plana başlamadan önce yarım saatlik harita

Planın kendisi, yedi günden önce yapılan yarım saatlik bir işle başlıyor: sınav kapsamını bir kağıda yazmak. Bütün konu başlıklarını alt alta yaz ve her birinin yanına üç işaretten birini koy: biliyorum, yarım biliyorum, hiç bilmiyorum.

Bu kağıdın iki işlevi var. Birincisi, sana gerçek durumu gösteriyor. DEHB'de hissettiğin kadar bilmiyor ya da hissettiğinden çok biliyor olabiliyorsun; ikisi de kanıtsız bir his. İkincisi, haftanın bütün planını bu kağıt taşıyor: "yarım biliyorum" yazanlar ilk üç günün, "hiç bilmiyorum" yazanlardan seçilenler beşinci günün işi.

Yanına geçmiş yılların sorularını ya da hocanın verdiği örnek soruları koy. Elinde yoksa hocadan ya da bir arkadaştan iste; son haftada sorulabilecek en iyi soru kaynağı çıkmış sorular. Kaynağı bu aşamada sabitle: bu hafta kullanacağın kitap, not ve soru seti belli olsun ve değişmesin.

Bu hafta neyi bırakıyorsun

Son hafta bir şeyleri yapmaktan çok bir şeyleri yapmamakla geçiyor. Bence şunlar bırakılmalı.

Yeni kaynak almak. Her yeni kaynak yeni bir başlangıç sayfası demek ve DEHB'de başlangıç sayfaları cazip, bitiş sayfaları değil. Yeni yöntem ya da uygulama denemek, aynı mantıkla. Programı yeniden çizmek, bu yazıdaki planı bile. Planı bir kez kur ve uygula; yeniden çizmek bir tür ertelemeye dönüşüyor (program yazmak kolayca bir erteleme biçimine dönebiliyor). Notları yeniden yazmak ya da renklendirmek. Metni altını çizerek yeniden okumanın düşük yarar verdiği öğrenme araştırmalarında tutarlı biçimde çıkıyor, kendini test etmek ve çalışmayı yaymak ise yüksek yarar verenler arasında (Dunlosky ve ark., 2013). Başkalarının ne kadar çalıştığını sormak ya da sosyal medyada "son hafta" paylaşımlarına bakmak; kaygıyı yükseltiyor ve senin planına bir şey katmıyor. Uykudan çalmak, ki bunu aşağıda ayrı yazıyorum.

İlaç ve kafein de bu listeye giriyor. Sınav haftasında ilaç saatini, dozunu ya da kullanım düzenini kendi kafana göre değiştirme; bunu hekimle konuş. Kafeini de bu hafta artırma. Kafein vücutta saatlerce kalıyor ve uykuyu itiyor; öğleden sonra geç saatlerde içilen bir kahve o akşamki uykuyu etkileyebiliyor.

Yedi günün planı

Aşağıdaki örnek, günde kabaca üç ila dört saatlik çalışma için kurulu. Dersi, okulu ya da işi olan biri için bu gerçekçi bir yük. Boş vakti olan biri blokları ikiye katlayabilir. Her blok kırk beş dakika civarı, aralarda on beş dakikalık mola. Blokların hepsinde tek bir iş var; "çalışırım" diye değil, "şu konudan şu soruları çözerim" diye yazılıyor.

Yedi gün önce: harita ve ilk bloklar

Örnek saatler: 17.00-17.30 haritayı çıkar ve soruları topla. 17.45-18.30 ilk blok: "yarım biliyorum" listesinin ilk konusu. Konuyu açma, önce kağıda hatırladığını yaz, sonra açıp eksiği tamamla (kendini test etmek, tekrar okumadan daha iyi öğrenme sağlıyor; bu etkiyi gösteren bilinen çalışmalardan biri Roediger ve Karpicke, 2006). 19.30-20.15 ikinci blok: aynı konudan beş altı soru. Bitiş. Günün sonunda yarınki ilk bloğun konusunu bir cümleyle yaz.

Altı gün önce: yarım bilinenler

Örnek saatler: 17.00-17.45, 18.00-18.45 ve 19.45-20.30. Üç blok, üç farklı "yarım biliyorum" konusu. Her blokta aynı düzen: önce hatırla, sonra aç, sonra soru. Üç konuyu arka arkaya sıkıştırmak yerine aralara yayıyorum; gün içinde aynı konuya bir daha dönmek, akşam yirmi dakikalık kısa bir geri çağırma yapmak mümkünse iyi. Zamana yayılmış tekrarın tek seferde yığılmış tekrardan çoğu zaman daha iyi öğrenme sağladığı gösterilmiş (Cepeda ve ark., 2006). Bu çalışmaların çoğu DEHB'siz katılımcılarla yapıldı; DEHB için ayrıca kanıt yok, ama mantığın DEHB'de bozulacağını düşünmüyorum.

Beş gün önce: yarım bilinenlerin kalanı ve kararlı eksikler

Örnek saatler yine 17.00, 18.00 ve 19.45 başlangıçlı üç blok. İlk iki blok, kalan "yarım biliyorum" konuları. Üçüncü blok, "hiç bilmiyorum" listesinden seçim. Burada bir karar var: hepsini öğrenemezsin. En çok puan getireceğini ya da kapsamın büyük kısmına bağlı olanı iki ya da üç konu olarak seç, bunlara çalış. Kalanları bu aşamada "bu sınavda bırakıyorum" diye kağıda yaz. Yazılı bırakmak, onları kafandan atıp iki gün sonra panikle geri çağırmanı önlüyor.

Dört gün önce: tam deneme

Sınavın yapılacağı saatte, gerçek süreyle, mümkünse benzer bir ortamda tam bir deneme. Telefon başka odada, kitap kapalı. Sonuç puandan çok bir veri: yanlışlarını üç torbaya ayır. Bilgi eksiği, dikkat hatası (okumayı atlama, işlem hatası, soru kökünü yanlış anlama) ve süre sorunu (yetişememek ya da bir soruda takılmak). Torbalama yirmi otuz dakika sürüyor ve yapılacak işin yarısını söylüyor. Süre yönetimi tarafı için süreyi salonda yönetmek yazısı var. Deneme 14.00 ya da sınavın yapılacağı saatte başlıyor; gün içinde başka blok koymuyorum. Akşam yalnızca torbalama için yarım saat.

Üç gün önce: boşlukları kapat

Örnek saatler: 17.00, 18.00 ve 19.45 başlangıçlı üç blok. Bilgi eksikleri için konu bloğu: önce hatırla, sonra aç, sonra soru. Dikkat hataları için ayrı bir kağıt: "bende en sık tekrar eden hata" listesi. Çoğu kişide birkaç tür hata tekrar ediyor: soru kökündeki olumsuzluğu okumamak, birimi yazmamak, son şıkkı görmeden işaretlemek gibi. Bu listeyi tek sayfaya yaz ve sınavdan önce bir kez oku. Bir de her konu için tek sayfalık özet kağıdı hazırla; yeni bilgi yok, sadece kendi cümlelerinle kuralların ve formüllerin listesi.

İki gün önce: karışık soru

Örnek saatler: 17.00-17.45 ve 18.00-19.00, sonra bitiş. Üç blok yerine iki, ve ikisi de karışık sorudan: farklı konulardan sorular tek sette. Sınavda sorular konu sırasına göre gelmez; konuları karıştırarak çalışmak bu yüzden sınava daha yakın bir prova. İkinci blokta yarım bir deneme yapmak da mümkün. Bu günün en önemli kuralı, saat akşam sekizi geçince çalışmayı bitirmek. Sonra lojistik: sınav yeri, ulaşım, kimlik, kalem, saat, su, ne zaman çıkılacak. Hepsini bir kağıda yaz ve çantayı hazırla. Eğer-o-zaman mantığını burada kullanabilirsin: "Sabah alarm çalınca ilk iş çantayı kapının önünde görüp kahvaltı yapacağım."

Bir gün önce: hafif gün

Örnek olarak tek bir blok, 17.00-18.30 arası. Toplamda bir buçuk saati geçmeyecek bir çalışma. Özet kağıtlarını bir kez geç, dikkat hatası listesini oku, on soru çöz ve dur. Yeni konu yok, yeni soru kitabı yok. Bu günün işi bilgi eklemek değil, "hazırım" duygusunu kurmak. Gün içinde yirmi otuz dakikalık bir yürüyüş de iyi bir fikir. Hareketin dikkat ve ruh hali üzerinde olumlu etkileri olduğunu gösteren çalışmalar var, ama sınavdan bir gün önceki yürüyüşün ne kadar fayda sağladığını ölçen bir şey bilmiyorum. Ben bunu kaygıyı boşaltmanın bir yolu olarak görüyorum.

Günün saatleri sana uymuyorsa

Örnek saatlerin hepsi akşam saatlerine kurulu, çünkü okulu ya da işi olan biri için çalışma çoğunlukla orada. Ama senin odaklanabildiğin saat sabah olabilir. Sana en kolay gelen dilimi bulmak için hafta başında iki günlük bir deneme yapabilirsin: aynı türde bir işi iki farklı saatte yap ve hangisinde daha çabuk başlayabildiğini, ne kadar süre kalabildiğini not et. En ağır işi, yani kendini test etmek ve yanlış analizini, o dilime koy; kolay işleri (özet kağıdı, lojistik) diğer saatlere bırak. İlaç kullanıyorsan ilacın etkili olduğu saati bu hesaba katmak mantıklı, ama dozu ve saati değiştirmek hekimle konuşulacak bir iş. Bu konunun ayrıntısı ilaç ve ders çalışma yazısında.

Günde üç saatin yoksa planı küçült, ama sırayı bozma. İki saatin varsa dört gün önceki deneme ve üç gün önceki yanlış kapatma yerinde kalıyor, yarım bilinenlerin üçte birini bırakıyorsun. Bir saatin varsa, günde tek bir iş: bir gün haritayı, bir gün yanlışları, bir gün kendini test etmeyi ver. Az zamanda bile "ne yaptım ve neyi bırakıyorum" soruları cevaplanabiliyor.

Yedi günün tek bakışta özeti

Gün	Ana iş
7 gün önce	Harita, ilk "yarım biliyorum" bloğu
6 gün önce	Yarım bilinen üç konu
5 gün önce	Kalan yarım bilinenler, bilerek seçilmiş eksikler
4 gün önce	Tam süreli deneme, yanlışları üç torbaya ayırmak
3 gün önce	Bilgi eksiklerini kapatmak, dikkat hatası listesi, özet kağıtları
2 gün önce	Karışık soru, lojistik, erken bitiş
1 gün önce	Hafif tekrar, yürüyüş, çanta, erken yatış

Uykuyu planın parçası yapmak

Son hafta, uykunun en kolay feda edildiği hafta. DEHB'de uyku fazı zaten geç kayıyor ve sınav haftası bunu daha da kötüleştiriyor (geç yatmanın nedenlerini ayrı yazdım).

Uykunun öğrenmenin pekişmesinde rol oynadığı ve uyku kaybının öğrenme ve performansla olumsuz ilişkili olduğu iyi belgelenmiş Bu yüzden son hafta uykudan çalarak elde edilen her çalışma saatinin, ertesi gün daha düşük bir verimle ödendiğini düşünüyorum. Net sayı vermiyorum, ama en azından birkaç günlük sabit bir yatış saatine inmek yeterli bir hedef: her akşam bir önceki akşamdan on beş yirmi dakika erken yatmaya çalışarak sınav gününe doğru ilerlemek, ani değişikliğe göre daha uygulanabilir.

Uyuyamama ihtimaline de önceden hazırlanmak gerekiyor; ayrıntısını sınav sabahı, uyku ve kaygı yazısında yazdım. Kısaca: akşam sekizden sonra ekran ve sınav konuşması azalsın, yatmadan önce ertesi günün listesi kağıda boşaltılsın, yatakta çalışma olmasın.

Son gece

Son gece iki işe ayrılıyor: bitirmek ve uyumak.

Çalışmayı akşam sekiz dokuz gibi bitir. Ardından çantayı, kimliği, kalemleri kontrol et ve sabahın ilk yirmi dakikasını kağıda yaz: ne zaman kalkacağım, ne yiyeceğim, ne zaman çıkacağım. Bu liste, sabah kararlarını yatağa girmeden önce verilmiş hale getiriyor ve DEHB'de sabah karar sayısı azaldıkça iş kolaylaşıyor.

Uyuyamayacak gibi hissedersen bunu bir felaket sayma. Zihin dönüyorsa kalkıp loş ışıkta kağıda aklındakileri yaz, sonra tekrar yat. Sabaha kadar ders çalışmayı seçenekler arasından çıkar.

Kaygıyı tamamen bastırmaya çalışmak yerine, bedenindeki uyarılmayı "hazırlanıyorum" diye okumak denenmiş bir yaklaşım; bunu sınav kaygısı yazısında anlattım.

Sınav sabahı

Sabahın ayrıntısı ayrı bir yazıda; burada yalnızca planın son halkasını yazıyorum. Normal saatte kalk, hafif ama tok bir kahvaltı yap, çantayı önceki akşam hazırladığın için hazır bulacaksın, evden erken çık. Yolda ders çalışmak yerine dikkat hatası listesini bir kez oku. Sınav başlayınca ilk iki dakikayı kağıda bakmaya ayır, sınavı bölümlere böl ve her bölüm için bir saat işareti koy. Süreyi hissetmek yerine dışarıdan görünür kılmak, bu hafta boyunca anlattığım her şeyin sınav salonundaki karşılığı.

Sınavdan önce arkadaşlarla "sen şunu çalıştın mı" konuşması yapmak yerine, yalnız kalabilir ya da konudan uzak bir şeyle ilgilenebilirsin. Bu kişiye göre değişiyor. Ben olsam kaygıyı yükselten sohbetlerden uzak dururdum.

Hafta zaten kötü gittiyse

Bu bölüm, ilk dört günü boşa geçirmiş ve şimdi üç ya da dört günü kalmış biri için.

Önce kendini suçlayan konuşmaya yirmi dört saat ara ver. "Bu hafta bunu da berbat ettim" düşüncesi DEHB'de çoğu zaman bir sonraki adımı tamamen durduruyor; bunun adı ya hep ya hiç düşüncesi. Hafta kötü gitti, ama kalan zaman hala bir şeyler yapmaya yetiyor.

Sonra kalan saati say. Üç gün, günde üç saat: dokuz saat. Bu dokuz saatle sınavın tamamı öğrenilmez, ama kapsamın büyük kısmını taşıyan çekirdeği kapatmak mümkün. Çekirdeği seçerken şunlara bak: hangi konular çok soru getiriyor, hangileri başka konuların temeli, hocanın derste vurguladığı ve çıkmış sorularda tekrar eden konular hangileri.

Öğrenme biçimini de değiştir. Kitabı baştan okumak yerine çıkmış soruları çöz ve takıldığın yerde ilgili kısma dön. Soruyla başlamak, yeni bir konuyu sıfırdan anlatan uzun metinlerden daha çok zaman kurtarıyor. Bu bir klinik kanıt değil, bir verimlilik tercihi; ben böyle yapardım.

Bırakacağın konuları da kağıda yaz: "Bu sınavda şu konuları bırakıyorum." Bunun duygusal bir faydası var. Bırakılan şey, her an akılda kalan yarım bir iş olmaktan çıkıp alınmış bir karar oluyor.

Uykuyu koruma kararı bu haftanın en zor kısmı, çünkü kurtarma haftasında uykudan çalmak çok cazip. Ama bu, ertesi gün düşük verimle ödenen bir borç. En azından son geceyi uykuya ayır.

Üniversitedeysen ve gerçek bir mazeretin varsa (sağlık sorunu gibi), hocayla ya da bölümle konuşup mazeret sınavı gibi imkanları sormak bir seçenek. Kuralları kurumdan kuruma değişiyor. Gerçek bir mazeretin yoksa bu kapıyı kullanmaya çalışmak yerine sınavdan sonra bir şey yap: haftanın neden kaybedildiğine dair yarım sayfa not al. "Tembelliktim" yazma; hangi gün, hangi işte, hangi saatte koptuğunu yaz. Bir sonraki dönem için en değerli veri o. Bunu dönem boyu nasıl önleyebileceğini üniversite öğrencisi için dönem planı yazısında anlattım.

Bana kalan

Son haftanın en tehlikeli yanı, ona yüklenen anlam. Bütün dönemi bu yedi günde telafi etmeye çalışmak planın içine ağır bir yük koyuyor ve DEHB'de ağır yük çoğu zaman başlamamaya dönüşüyor. Bu yüzden bence doğru tavır, son haftaya mütevazı bir iş gibi yaklaşmak: elindekini topla, eksikleri seç, uyu.

Bu haftada işe yarayan şeyin sihirli bir yöntem olduğunu düşünmüyorum. İşe yarayan, kararlar. Neyi bırakacağına, denemeyi hangi saatte çözeceğine, hangi saatte yatacağına karar vermek. DEHB'de karar sayısı arttıkça işler çöküyor. Kararları haftanın başında vermek, her akşam yeniden vermekten çok daha ucuz.

Sınav sonucunu da bu haftanın değerlendirmesi saymamak lazım. Zihnin çalışma biçimine uygun bir hafta kurduysan, sonuç elindekiyle olabilecek olanın içinde kalır. Gerisini bir sonraki dönemin planına bırakabilirsin.