Türkiye'de çocuk için DEHB yol haritası

Diyelim ki veli toplantısında öğretmen "biraz dalgın, bir baktırsanız" dedi. Eve dönerken kafanda aynı anda beş kelime dönüyor: psikiyatri, RAM, BEP, rapor, ilaç. Hangisi önce, hangisi kimden sonra, hangisi neye yarıyor?

Bu kelimelerin her biri ayrı bir kapı ve kapıların bir sırası var. Sıra bozulunca aylar kayboluyor: tanısız RAM'a gitmek, raporu okul kararı sanmak, ilaç raporunun bitişini fark etmemek. Bu yazı, tek sayfalık Türkiye rehberi sayfasının anlatımlı hali. Her adımda ne olduğunu, nerede takılındığını ve neye yaradığını yazıyorum. Kurum uygulamaları ilden ile, okuldan okula değişebiliyor, o yüzden bağlayıcı olan her zaman bağlı olduğun kurumun söylediği.

Önce gözlem, sonra randevu

Öğretmenin cümlesi tanı değil, ipucu. Hareketli ya da dalgın her çocuk DEHB'li değil. Değerlendirmede aranan şey, davranışın yaşa göre beklenenin belirgin üzerinde olması, en az iki ortamda görülmesi, aylara yayılması ve hayatı gerçekten etkilemesi. Hangi davranışın hangi alana girdiğini çocuklarda DEHB belirtileri yazısında ayrıntılı yazdım.

Randevudan önce yapabileceğin en işe yarar şey, birkaç hafta not tutmak. "Dikkati yok" yazma. "Ödevde on dakikada bir kalkıyor, bir sayfa için bir saat gerekiyor" yaz. Eski karneleri ve öğretmen yorumlarını da bir yere topla. Karnede yıllardır tekrar eden "dalgın" ya da "potansiyelini kullanmıyor" gibi cümleler hekim için gerçek veri.

Sık yapılan hata burada ikiye ayrılıyor. Bir kısım veli "büyüyünce geçer" diye bekliyor. Bir kısmı da tek bir kötü haftadan tanı çıkarmaya çalışıyor. Taşınma, okul değişikliği ya da evdeki gerginlik de benzer belirtiler üretebildiği için, ikisi de yanlış. Sessiz, camdan dışarı bakan çocuk ise çoğu zaman hiç şikayet konusu olmuyor, özellikle kız çocuklarında. Sınıfta sorun çıkarmayan çocuğun yönlendirilmemesi bu yüzden.

Doğru kapı: çocuk ve ergen psikiyatrisi

Çocuklarda DEHB değerlendirmesini çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı yapıyor. Nöroloji bu işin kapısı değil, çünkü tanı görüntülemeyle ya da kan testiyle konmuyor. Psikolog testler uygulayıp dosyayı güçlendirebilir ama tanıyı ve ilacı hekim belirler. Bu ayrımı DEHB için hangi doktora gidilir yazısında adım adım anlattım.

Randevuyu hastanenin randevu sisteminden alıyorsun; sevk gerekip gerekmediğini randevu alırken sor. Randevular haftalar sonrasına düşebildiği için, kararı verdiğin gün tarihi al ve takvime yaz. Randevu uzaksa o aradaki süre boşa gitmesin: not tutmaya devam et ve okuldan yazılı bir gözlem iste.

Devlet hastanesi, üniversite ya da özel muayenehane arasında tanı ölçütü değişmiyor. Fark yaratan, görüşmeye ayrılan süre ve senin getirdiğin öykü. Bir de küçük bir ayrıntı: çocuğun yanında sorunlarını uzun uzun sıralama. Mümkünse bir bölümünü yazılı ver, ya da ayrı bir an kolla.

Değerlendirme: tek test yok

"Bir testle anlaşılır" beklentisiyle gidenler hayal kırıklığına uğruyor. Tek bir kan tahlili, görüntüleme ya da dikkat testi tanıyı koymuyor. Hekim senin anlattığın gelişim öyküsünü, çocukla görüşmesini, ebeveyn ve öğretmenin doldurduğu derecelendirme ölçeklerini bir araya getiriyor. Hekimin odasında sakin oturan çocuk DEHB'siz demek değil, çünkü yeni ve ilgi çekici ortamda belirtiler az görünebiliyor.

Okuldan bilgi istenmesine sakin yaklaş. Bu hekimin seni sorgulaması değil, ölçütün gereği: belirtilerin ikinci bir ortamda da görülüp görülmediğine bakılıyor. Öğretmene "hekim sizin gözleminizi de istiyor" demen yeterli. Zeka testi ya da işitme muayenesi istenirse de şaşırma. Bunlar DEHB'i kanıtlamak için değil, benzer görünen başka durumları ayırmak için.

Çoğu zaman bir ila birkaç görüşme sürüyor. İlk randevuda tanı konmaması bir şeylerin aksadığını göstermiyor. Süreci daha ayrıntılı çocuklarda DEHB tanısı nasıl konur yazısında anlattım.

Tanı elinde: okul tarafı RAM ile başlıyor

Tanı konduktan sonra ikinci süreç başlıyor ve ilk duyduğun kısaltma RAM oluyor. En çok karışan nokta şu: RAM'a "DEHB var mı" diye gitmiyorsun. RAM, Milli Eğitim'e bağlı bir merkez ve işi eğitsel değerlendirme. Yani tanı elindeyken, o tanının okulda neye dönüşeceğini belirlemek için gidiyorsun.

Başvuru iki yoldan yapılıyor: okul üzerinden Eğitsel Değerlendirme İsteği Formu ile ya da velinin doğrudan randevusuyla. Randevular RAMDEVU sistemi üzerinden veriliyor. İstenen belgeler merkezden merkeze değişebildiği için, randevudan önce RAM'ı arayıp listeyi almak en sağlam yol. Eksik belgeyle gitmek süreci bir ay daha uzatabiliyor. Ayrıntılar RAM raporu nasıl alınır yazısında.

Kurul kararı okulda iki şeye dönüşüyor. Birincisi BEP, yani Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı. Okuldaki BEP geliştirme birimi hazırlıyor, sen de o birimin bir üyesisin. DEHB'de BEP genellikle müfredatı değil işleyişi değiştiriyor: oturma düzeni, yönergelerin yazılı verilmesi, ek süre, ödevin parçalanması. Hedeflerin ölçülebilir olmasını iste. "Daha dikkatli olacak" hedef değil, "üç basamaklı yönergeyi yazılı verildiğinde tamamlayacak" hedef. Her kalemin yanında sorumlusunun yazıldığına bak. Sorumlusu yazılmamış hedef çoğu zaman uygulanmıyor. Bütün çerçeve BEP nedir yazısında duruyor.

İkincisi, kararda yer alırsa destek eğitim odası. Çocuk gün boyu kendi sınıfında kalıyor, yalnızca planlanan derslerde odaya gidip birebir ya da küçük grupla çalışıyor. DEHB tanısı bu hakkı kendiliğinden doğurmuyor, belirleyici olan kurulun kararı. Hangi derslerde, haftada kaç saat, hangi gün ve hangi öğretmenle olduğunu yazılı iste.

Zincirin en zayıf halkası genellikle sonuncusu. Form okuldan çıkıyor, karar RAM'dan geliyor, uygulama sınıfta oluyor. Karar dosyada dururken sınıfta bir şey değişmeyebiliyor. Bu yüzden kurul kararının bir kopyasını sakla ve öğretmenle ayrıca konuş. Görüşmeye en fazla iki istekle git ve sonunda kimin neyi yapacağını netleştir. Nasıl yapılacağını öğretmenle görüşmek yazısında yazdım.

Üç rapor, üç ayrı kapı

Burada kafalar en çok karışıyor, çünkü "rapor" diye üç ayrı şey konuşuluyor.

ÇÖZGER, sağlık tarafı. 18 yaş altı için düzenleniyor, engellilik oranı yerine özel gereksinim düzeyini bildiriyor. Tanının kendisi otomatik bir düzey getirmiyor, çocuğun günlük hayatta ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğuna bakılıyor. Hangi hastanelerin yetkili olduğu ilden ile değişebiliyor, önceden sor. ÇÖZGER nedir yazısında başvurunun akışı ve itiraz hakkı var. Çocuk 18'ine bastığında haklar kendiliğinden devam etmiyor, değerlendirme erişkin mevzuatına göre yeniden yapılıyor.

RAM kararı, eğitim tarafı. Az önce anlattığım belge.

İlaç kullanım raporu, geri ödeme tarafı. İlaç kullanımı hekimle birlikte vereceğin bir karar. İlaca başlanırsa, bedelinin SGK tarafından karşılanması için kırmızı reçeteye ek olarak rapor gerekiyor. Raporu çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı düzenliyor ve e-Nabız'a işleniyor. Süre sabit değil, raporun üstündeki bitiş tarihi geçerli. O tarihi değil, bir ay öncesini takvime yaz. Rapor bitince ilaç ortadan kalkmıyor ama ücretli hale geliyor ve bunu kimse sana haber vermiyor. Raporu reçeteden önce çıkar. Ayrıntılar DEHB ilaç raporu nasıl çıkar yazısında.

Üçünü aynı randevuda halletmeye çalışmak üç ayrı kuruma gitmek demek. Sırayı bilerek gitmek birkaç hafta kazandırıyor.

Sınav düzenlemeleri: en sonda ama erken başlanan iş

Sınav düzenlemeleri iki kanaldan yürüyor. Okul içindeki sınavlar için BEP'e yazılan uyarlamalar var: sessiz ortam, sınav süresinin düzenlenmesi, soruların sayfaya dağılımı. Merkezi sınavlarda ise talep ÖSYM'nin başvuru sistemi üzerinden, sağlık kurulu raporuna dayanarak iletiliyor ve 18 yaş altı için ÇÖZGER esas alınıyor.

Kimin hangi düzenlemeden yararlanacağı, ek sürenin ne kadar olacağı ve başvuru takvimi her sınavın o yılki kılavuzunda yazıyor ve değişiyor. Bu yüzden buraya sayı yazmıyorum. Süreç hızlı işlemiyor: rapor randevu zinciri gerektiriyor. Sınavdan iki hafta önce başlayan iş genelde yetişmiyor. Genel çerçeve için sınav düzenlemeleri ve haklar yazısına bak.

Ek süre tek başına her şeyi çözmüyor. Sınav gününü kolaylaştırıyor ama hazırlık dönemindeki zorlanmaya dokunmuyor. İkisini ayrı ayrı düşünmek gerekiyor.

Bana kalan

Bana kalırsa bu yolun en önemli adımları ilk ikisi: birinin durup bakması ve doğru kapıya gidilmesi. Ben tanıyı yirmi üç yaşımda aldım. O yıllarda kimse kötü niyetli değildi ama kimse doğru soruyu da sormadı. O yüzden çocuğunda bir şeyden şüphelendiysen beklemek yerine sormanın, tanıyı etiket değil çerçeve olarak görmenin yanındayım.

Kalan adımlar bir kağıt işi zinciri. Zorlayıcı ama öğrenilebilir. Ben olsam tek bir dosya tutardım: hekim raporu, RAM kurul kararı, BEP'in kopyası, ilaç raporunun bitiş tarihi, randevular ve kiminle ne zaman konuşulduğu. Her görüşmeyi yazılı bir cümleyle bitirirdim. Bir sonraki dönemde, yeni öğretmende ya da yeni okulda hiçbir şeyi baştan anlatmak zorunda kalmamak büyük rahatlık.

Buradaki bilgi genel çerçeve. Tanı ve ilaç kararları için çocuğunu gören hekimle, belgeler için bağlı olduğun RAM, okul ve hastaneden yazılı teyit al.