DEHB'de sağlık randevuları ve takip

Bir ağrı var. Doktora gitmen gerektiğini biliyorsun. Randevu almak için aramayı erteliyorsun. Sonunda arıyorsun, randevu iki hafta sonraya çıkıyor, o güne kadar unutuyorsun. Gidiyorsun, tahlil isteniyor, tahlili yaptırmıyorsun.

Bu zincirin herhangi bir yerinde kopan bir halka, bütün süreci durduruyor. Ben bu alanda en çok “başladım ama bitirmedim” diyen kişiyim ve bunun sebebini anlamak, sağlık işlerimi gerçekten değiştirdi.

Neden bu kadar kırılgan bir zincir

Sağlık takibi tek bir iş olarak konuşuluyor ama en az beş adımdan oluşuyor:

1. Gitmen gerektiğine karar vermek
2. Randevu almak
3. Randevuyu hatırlamak
4. Gitmek
5. Sonucu takip etmek ve bir sonrakini planlamak

Her adım ayrı bir zorluk barındırıyor. Birinci adımda beden sinyali körlüğü devreye giriyor: belirti ancak çok büyüdüğünde fark ediliyor; ayrıntısı beden sinyali körlüğü yazısında. İkinci adımda telefon kaçınması. Üçüncüde prospektif bellek, yani gelecekte bir şey yapmayı hatırlama becerisi.

Beşinci adım en çok kopan yer. Muayene bittiğinde döngü kapanmış gibi hissediliyor; oysa asıl iş orada başlıyor. Sözlükte buna kapanış körlüğü deniyor ve bende en pahalıya mal olan madde bu oldu: elimde yaptırılmamış tahlil istekleriyle geçen aylar.

Bir sağlık işi randevuyla bitmiyor. Randevuyla başlıyor ve devamını hatırlayacak birine ihtiyaç duyuyor.

Bunun ciddi bir tarafı var

Bu, düzenle ilgili bir rahatsızlık meselesinden ibaret değil. Yetişkin DEHB ile bazı bedensel sağlık sorunları arasında birliktelik bildiren derlemeler var (Instanes ve ark., 2018). Nigg'in (2013) derlemesi, sağlıkla ilgili olumsuz sonuçların bir kısmının davranışsal aracılarla, yani takip edememek ve riskli davranışlarla açıklanabileceğine işaret ediyor.

Yani takip sisteminin kurulması, ihmal edilebilir bir düzen işi olmaktan çıkıyor. Bunu yazarken kendime de yazıyorum.

Zinciri koparmayan sistem

Her adımın sonunda bir sonrakini kur. Bu, buradaki en önemli kural. Muayene odasından çıkmadan kontrol randevusunu al. Tahlil istendiğinde tahlil randevusunu o an ayarla. Zincir, kopmadan önce bağlanmış oluyor. Sözlükte randevu zinciri.

Tek takvim kullan. İki takvim kullanan kişi ikisine de güvenmiyor. Bütün randevular aynı yere giriyor.

İki hatırlatıcı kur. Biri bir gün önce, biri iki saat önce. Bir gün önceki hazırlık için, iki saat önceki yola çıkmak için. Geç kalma tarafını kronik gecikme yazısında ele aldım.

Soruları önceden yaz. Muayenede söylemek istediklerini unutmak çok yaygın. Üç maddelik bir not, muayenenin verimini belirgin biçimde artırıyor. Bende bu, en çok fark yaratan tek alışkanlık: yazılı üç madde olmadan girdiğim her muayeneden “şunu da soracaktım” diye çıkıyordum.

Çıkışta not al. Doktor ne dedi, ne yapman gerekiyor, ne zaman. Bunu odadan çıkar çıkmaz telefona yaz. Beş dakika sonra ayrıntıların bir kısmı gitmiş oluyor.

Tek bir sağlık dosyası tut. Tahlil sonuçları, reçeteler, raporlar. Fiziksel bir klasör ya da telefonda tek bir albüm. Sözlükte sağlık takibi başlığı. Kağıt tarafının tamamını kağıt işleri ve bürokrasi yazısında anlattım.

Muayenede ne anlatılacağı

Bu, az konuşulan ama belirleyici bir kısım. Hekimin elindeki bilgi, senin anlatabildiğin kadar.

DEHB'de burada iki ayrı sorun çıkıyor. Birincisi, belirtileri hatırlamak: ağrının ne zaman başladığı, ne sıklıkta olduğu, neyle geçtiği. Bunlar hafızadan aktarıldığında genelde eksik ve yanlış oluyor.

İkincisi, konuşmanın dağılması. Sorulan soruya cevap verirken başka bir konuya geçmek, muayenenin kısıtlı süresini tüketiyor.

İkisine de aynı şey çare oluyor: yazılı gitmek. Bir kağıtta üç satır yeter. Belirti ne zaman başladı, ne sıklıkta oluyor, senin en çok merak ettiğin soru ne. Kağıdı okumak, hatırlamaya çalışmaktan hem daha hızlı hem daha doğru.

Randevu almak neden bu kadar zorlanıyor

İkinci adım, zincirin en sık koptuğu yer ve sebebi genelde tek bir şey: telefon etmek gerekiyor.

Bir kurumu aramak, sırada beklemek, ne söyleyeceğini bilmemek ve karşıdan beklenmedik bir soru gelmesi. Bunların her biri küçük bir engel; toplandığında bir ayı yiyen bir engel oluyor.

İşe yarayan birkaç şey var.

Çevrimiçi randevuyu tercih et. Telefon gerektirmeyen bir kanal varsa, işin yarısı çözülmüş oluyor.

Aramadan önce ilk cümleni yaz. “Merhaba, şu bölüm için randevu almak istiyorum.” Tek satır, konuşmayı başlatmanın eşiğini ciddi biçimde düşürüyor.

Aramayı sabit bir zamana koy. Aklına geldiğinde aramak yerine, haftada bir bu tür işleri toplu halde yaptığın bir yarım saat belirlemek daha çok tutuyor.

Yanında bilgileri hazır bulundur. Kimlik bilgisi, dosya numarası, hangi bölüm. Konuşma sırasında bir şey aramak gerekince dağılmak çok kolay.

İlaç kullanıyorsan

DEHB tedavisi görüyorsan takip listesi biraz uzuyor:

• Reçete yenileme tarihini takvime ekle, bitmeden bir hafta öncesine.
• İlaç almayı unutmaya karşı görünür bir kutu ya da alarm kullan.
• Yan etkileri ve gözlemlerini bir yere not et; kontrole giderken hafızana güvenmek yerine kayda bakmak çok daha güvenilir sonuç veriyor.

Bu konunun ayrıntısı DEHB ilaç tedavisi yazısında. Doz ve ilaç kararının hekimde olduğunu ayrıca söylemek gerekiyor.

Sık yapılan üç hata

Randevuyu “sonra alırım” diye ertelemek. Bu cümlenin gerçek karşılığı çoğu zaman aylar. Randevu almayı düşündüğün an, o işi yapmak için elindeki en iyi an.

Erteleneni gizlemek. Yaptırmadığın bir tahlili hekime söylememek, bir sonraki muayeneyi de boşa çıkarıyor. “Yaptıramadım” demek, yargılanmak için değil planı düzeltmek için gerekli bir bilgi.

Yalnızca kötüleşince gitmek. Kontrol muayeneleri, belirti olmadığı için en kolay ertelenen işler. Oysa takvime yazılmış bir yıllık kontrol, unutulan bir sorunu erken yakalayan en ucuz sistem.

Bir hatırlatma

Barkley ve arkadaşlarının (2008) derlemesinin ortaya koyduğu gibi, DEHB'nin gündelik işleyişe etkisi geniş bir alana yayılıyor ve sağlık takibi de bu alanın içinde. Yani sağlık işlerini aksatmak bir umursamazlık işareti olmuyor.

Bende işe yarayan cümle şu oldu: sağlık işlerini hatırlamaya çalışmıyorum, hatırlamayı gerektirmeyecek biçimde kuruyorum. Her adım bir sonrakini kurarak bittiğinde zincir kopmuyor.