Your Brain's Not Broken

Eylül 2021'de Revell'den çıktı, Baker Publishing Group'un markası. Basılı baskısı iki yüz sekiz sayfa olarak listeleniyor; bir uzman değerlendirmesi yüz yetmiş sayfa diyor, sayım farkını açıklayamam. Tam adı Your Brain's Not Broken: Strategies for Navigating Your Emotions and Life with ADHD. Yayınevi sonradan yüz elli bin kopyanın satıldığını duyurdu.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum.

Bu yazıyı kitabı baştan sona okuyarak değil, içindekiler listesine, yayınevi ve kitapçı tanıtımlarına, yazarın verdiği söyleşilere ve yayımlanmış okur ve uzman değerlendirmelerine dayanarak yazdım. Bölümlerin içini görmediğim yerde bunu söyleyeceğim.

Tamara Rosier kim, kitabı nereden yazıyor

Rosier bir klinisyen değil, koç. Yazar tanıtımına göre üniversitede yöneticilik yapmış, profesörlük yapmış, liderlik danışmanlığı yapmış, lisede öğretmenlik yapmış, kendi işini kurmuş ve DEHB koçluğuna geçmiş. Batı Michigan'daki DEHB Merkezi'ni (ADHD Center of West Michigan) o kurdu; merkezde koçlar, terapistler ve konuşma patologları çalışıyor. 2021 sonunda verdiği bir söyleşide DEHB Koçları Örgütü'nün başkanı olarak anılıyor. Doktora derecesi var, ama baktığım sayfaların hiçbiri hangi alanda olduğunu yazmıyor.

Bunu küçümsemek için söylemiyorum. Sitedeki Akıllı Kadınlar İçin DEHB yazısında da aynı şeyi yaptım: kitap bir koçun kitabıysa, kaynağının koçluk görüşmeleri olduğunu bilerek okumak gerekiyor. Rosier de bunu saklamıyor; tanıtım metni kitabın yıllarca süren koçluk deneyiminden çıktığını açıkça söylüyor.

Çıkış fikri: bozuk değil, farklı kablolanmış

Kitabın savı başlıkta duruyor. Yayınevinin tanıtımı DEHB'li beynin kusurlu değil, farklı kablolanmış olduğunu söylüyor ve bundan sonra zamanı, düzeni, unutkanlığı, işin bitirilmesini, ruh halini ve ilişkileri sayıyor. Hedef kitle iki grup: DEHB'li okur ve onunla yaşayan ya da onu seven kişi.

Bu çerçeve DEHB kitaplarında yeni değil; "kusur değil fark" dili rafın büyük kısmında var. Rosier'i ayıran şey alt başlıkta: duyguları merkeze alıyor. Aynı rafta The Adult ADHD Tool Kit görevlerin ve listelerin üzerinden ilerliyor, Rosier ise "bu işi neden yapmaktan kaçındım" sorusunun altında yatan duyguya iniyor. Sitedeki duygu düzenleme yazısında anlattığım şey de bu: duygusal taşkınlık tanı ölçütlerinde yok ama yaşayanlar en zor kısım olarak onu söylüyor.

Kitabın öne sürdüğü fikirleri bir koçluk uzmanının yazdığı tanıtım değerlendirmesinden aktarayım, çünkü işleyişi anlatıyor: DEHB'de duygu bir açma kapama düğmesi gibi çalışabiliyor, çalışma belleği dar olduğu için de duygu bellek ve motivasyonun yerine geçebiliyor. Yani bir işi hatırlayan ya da yapan şey çoğu zaman o işe dair hissettiğin duygu oluyor. Bunun yanında dağınık düşünme ile doğrusal düşünme ayrımı var: aynı anda çok fikir üretmek yeni şeyler bulmak için değerli, ama aşırı karmaşıklaştırmayı ve zihinde dönüp durmayı da besleyebiliyor; işe başlamak içinse doğrusal düşünce gerekiyor. Okurun ikisi arasında geçmeyi çalışabileceği söyleniyor. Zamanın bozuk algılanması da işe başlayamamaya bağlanıyor. Bu değerlendirmeyi yazan kişi kendi koçluk ve terapi hizmetini tanıtan bir klinikte çalışıyor, o yüzden bağımsız bir görüş saymıyorum, ama fikirlerin dökümü kitabın tanıtımıyla örtüşüyor.

İç sayfalar: bölüm bölüm

Everand'daki içindekiler listesi bir giriş, on dört bölüm ve beş ek veriyor. Giriş "No More Pretending". Bölümlerin adları oyunlu, kitabın tonunu önceden veriyor.

1. And Then Ping! Goes My Brain. 2. Elves, Dirty Babies, and Lucille Ball. 4. Following the Rabbit. Bu üç bölümün içinde ne olduğunu doğrulayamadım. Okurların ilk bölümleri, yani DEHB'nin temellerini ve duygu düzenlemeyi, kitabın en güçlü kısmı saydığını okudum. Bölüm bölüm eşleştirme yapabilecek kadar ayrıntı bulamadım, o yüzden yapmıyorum.

3. The Case of the Missing Butler. Yazarın söyleşilerinde dönüp dolaşıp kullandığı bir metafor var: alından yönetici işlevleri yürüten prefrontal korteks sakin bir uşak gibi, duygu merkezi ise telaşlı bir komşu gibi. Uşak ortada yokken duygular davranışı yönetiyor. Bölümün adı bununla örtüşüyor, ama bölümü görmediğim için içeriği kesin diyemem. Bir okur bu bölümü kısa süreli belleğe dair açıklaması ve ipuçları için övmüş. Sitedeki prefrontal korteks ve çalışma belleği maddelerine bu arada bakabilirsin.

5. The Monsters We Face, 6. Malicious Motivation, 7. Solving Motivational Murders. Motivasyon bu üçlünün içinde. Bir değerlendirmeye göre kitap kaygıyı ya da öfkeyi motivasyon yakıtı olarak kullanmanın yorucu olduğunu söylüyor; DEHB'de ilgi ve duygusal uyarılma motivasyonu belirliyor, kaçınma ise enerji tüketiyor. Bir okur kötü motivasyon tuzaklarının bölümünün daha çok yapılmaması gerekenleri sıraladığını, yapılması gerekene az yer verdiğini yazmış; bunu not ediyorum.

8. Living on the Grid. Kitabın en çok anılan aracı bu bölümde, Ek A'nın adı da "Your Life on the Grid". Solve-It Grid adlı bu araç, etkinlikleri engellere ve çözümlere göre bir ızgarada sınıflandırıyor. Okurlardan biri bunun etkinliklere bakışını değiştirdiğini yazmış; bir başkası renkli dörtlü yapıyı sevmiş; bir üçüncüsü "duygusal yoğunluk" ölçütünü anlayamayınca ızgarayı uygulamakta zorlanmış. Bir de podcast söyleşisinde kırmızı ve mavi enerji dörtlüleri anlatılıyor: aşırı gaz verip sonra çöküş.

9. Predictable Patterns. Yazar bunu söyleşide "öngörülebilir kalıpları bulmak" diye anıyor. Düşünce ve duygu kalıplarını fark edip kendini tanımanın aracı olduğunu söyleyen değerlendirmeler var. Ötesini görmedim.

10. Climbing the Ladder: Cultivating Emotional Health. Yazarın söyleşilerinde "DEHB duygusal sağlık merdiveni" geçiyor. Ayrı bir değerlendirmede kitabın duygu araçları sayılıyor: nefes ve bedenden sakinleşme, DBT'nin "bilge zihin" kavramı, duygunun şiddetini bir ile on arasında puanlamak. Bunların bu bölümde mi başka yerde mi olduğunu söyleyemem.

11. Welcome Home: Creating Healthy Boundaries. Sınır konusu ev metaforuyla anlatılıyor. İki okur bu metaforu fazla uzatılmış bulmuş, bir tanesi tekrar okuyunca faydalı kısmı bulacağını söylemiş.

12. Dancing through the Day: Hacks for Adulting. Günlük kullanım bölümü. Zamanlayıcıyla çalışma blokları, günlük plan, akşam değerlendirmesi ve zor işleri geç sabaha koymak gibi öneriler bir değerlendirmede sayılıyor; bunların bu bölümde mi başka yerde mi olduğunu bilmiyorum.

13. The Island of Misfit Toys: Parenting the ADHD Child ve 14. Now What? Writing Your ADHD Story. Ebeveynlik bölümünü bir okur kitabın öne çıkan kısmı saymış, bir başkası ebeveynlik malzemesini yetişkin kısmına göre kısa bulmuş. Son bölüm okuru okuduklarını kendi hayatına bağlamaya çağırıyor.

Ekler: Ek B "Writing Your ADHD Story", Ek C "If You Love Someone Who Has ADHD", Ek D kaynaklar, Ek E "What Is ADHD Coaching?" adını taşıyor. Hiçbirinin içini görmedim.

En güçlü yönleri

Izgara. Okurların en çok övdüğü şey bu, bana da kitaptaki en uygulanabilir fikir gibi geliyor: etkinlikleri neden zorlandığına göre ayırmak, hepsini tek bir "daha disiplinli ol" başlığı altına koymamak. Bu, sitedeki sosyal pil yazısındaki mantığa yakın: enerji takvimde görünmüyor ama harcanıyor, ve bir etkinliğin bedeli yalnızca süresiyle ölçülmüyor.

İkincisi ton. Bölüm adlarından da anlaşılıyor, kitap kendini ciddiye alıp okuru ezmiyor. Reset ADHD'nin değerlendirmesi de kitabı ciddi ama komik buluyor.

Üçüncüsü duygunun merkezde olması. Duygusal taşkınlığı bir karakter sorunu gibi ele almamak, sitedeki öfke patlamaları yazısında savunduğum çerçeveyle uyumlu.

Zayıf yanları ve eleştiriler

Kaynak. Goodreads'te en sert eleştiri, kitabın iddialarını destekleyecek araştırma göstermediği yönünde. Everand listesinde "Notes" bölümü var, yani kaynakça tamamen yok değil; ama kitabın ağırlığı koçluk deneyiminde. Bu bilimsel kanıt düzeyini düşürüyor: ızgara, merdiven ve uşak benzetmesi Rosier'in kendi araçları, bağımsız bir çalışmada sınandıklarını görmedim.

Dinî göndermeler. Yayınevi kendini tarihî Hıristiyanlığı ve evanjelik okurları gözeten bir yayın grubu olarak tanıtıyor. Bazı okurlar duanın, Tanrı'nın ve kilisenin geçtiği yerleri laik bir kendine yardım kitabında yersiz bulmuş. Ben ilgili sayfaları görmedim; ama bunu önceden bilmek isteyen okur olabilir.

Dil. Bir okur "normal" beyin ile DEHB'li beyin karşıtlığını eskimiş ve nöroçeşitlilik yaklaşımına ters bulmuş. Bir başkası bireysel sorumluluk vurgusunun toplumsal baskıları geride bıraktığını söylemiş.

Tekrar ve kullanım zorluğu. Jason Olin gibi bir psikolog kitapta işe yarayan bilgiyi hızla bulmanın zor olduğunu, bunun DEHB'li okur için gerçek bir sorun olduğunu yazıyor. Birkaç okur strateji bölümlerinin önceki bölümleri tekrar ettiğini söylüyor. Bir başkası örneklerin hep bir koçla çalışma önerisiyle bittiğini yazmış.

Koçluk kanıtı. Koçluğun kanıtı terapi ve ilaç kadar sağlam değil. Sitedeki DEHB koçluğu yazısında bunu ayrıntılı anlattım.

Kimin için, kimin için değil

Yeni tanı almış, duygularının neden bu kadar yüksek geldiğini anlamak isteyen yetişkine iyi bir giriş olabilir. Tanıtım metni de bu okuru hedefliyor; yazarın kendisi kitabı yeni tanı almış ya da duygularla ve gündelik hayatla uğraşan yetişkinler için tarif ediyor. Bir koçla çalışmayı düşünen ya da çalışan okura da uygun: son ek koçluğun ne olduğunu anlatıyor, ve bence koç seçmeden önce bu ekin başlığına bakmak, ne beklediğini netleştirmenin ucuz bir yolu.

Hızlı bir el kitabı arayana önermem; Olin'in söylediği gibi içinden işe yarar bilgiyi çabuk çıkarmak zor. Kaynak ve kanıt isteyen okur da başka bir yere bakmalı, bu konuda Rethinking Adult ADHD gibi klinik temelli bir kitap daha rahat tutar. Dinî dilden rahatsız olabilecek okurun da önceden bilmesi iyi olur. Çocuğunun DEHB'si için kitap arayan ebeveyne ebeveynlik bölümü bir giriş sunuyor, ama kitabın tamamı yetişkine yazılmış; yazarın aile üzerine ayrı bir kitabı var, ona aşağıda değineceğim.

Nasıl okurdum

Baştan sona sırayla değil. Önce temel bölümleri okur, ardından ızgaraya geçer, ızgarayı da kitaptan çıkarıp bir hafta gerçekten kullanırdım. Diğer araçları, yani sınır, merdiven ve günlük planlama kısımlarını, o hafta neye takıldığıma göre açardım. Her araçtan sonra gerçekten bir şey denemek, kitabı bitirmekten daha önemli.

Rafın içindeki yeri

Rosier'in kitabı rafta duygu tarafını tutuyor. Planlama ve zaman yönetimi için The Adult ADHD Tool Kit, terapistlerin bakış açısı için Rethinking Adult ADHD, koç sesiyle başka bir kitap için yine Akıllı Kadınlar İçin DEHB. Reddedilme duyarlılığı gibi belirli bir duygu başlığı için disforik reddedilme duyarlılığı yazısı var.

Aynı yazarın sonradan çıkan kitapları da var: You, Me, and Our ADHD Family ailelere yönelik, bir çalışma kitabı yayımlanmış, ayrıca gençler ve genç yetişkinler için ayrı bir sürüm Eylül 2026 tarihiyle listelenmiş. Hiçbirine bakmadım.

Kapanış

Kitabı ızgarası için rafta tutardım, geri kalanını da iyi niyetli bir koçun anlatımı olarak okurdum. Duygularıyla boğuşan yeni tanılı biri için güven verici bir giriş, ama tek kaynak olarak yetmez. Kanıt arayan okur başka rafa bakmalı.