You Mean I'm Not Lazy, Stupid or Crazy?!

Tam adı You Mean I'm Not Lazy, Stupid or Crazy?!: A Self-Help Book for Adults with Attention Deficit Disorder. İlk baskısı 1993'te Cincinnati'de Tyrell and Jerem Press'ten çıktı; kütüphane kayıtlarında 426 sayfa ve Larry B. Silver'ın önsözü görünüyor. Scribner 1995'te 444 sayfalık ciltli baskıyı, Fireside 1996'da ciltsiz baskıyı yayımladı. 2006'da Scribner "klasik" etiketiyle güncellenmiş bir baskı çıkardı ve Edward Hallowell'ın adı o baskının kayıtlarında yazar listesine girdi. Sayfa sayısı baskıya ve biçime göre 444 ile 712 arasında değişiyor, yani hangi baskıyı elinize aldığınız önemli.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum.

Bu yazı kitabın içindekiler listesine, yayınevi ve kitapçı tanıtımlarına ve yayımlanmış okur değerlendirmelerine dayanıyor. Sayfaları baştan sona okuduğumu iddia etmiyorum; neyi nereden bildiğimi yazının içinde ayırmaya çalıştım.

İki yazar, ikisi de içeriden

Kate Kelly (1950-2012) ileri düzey ruh sağlığı hemşiresiydi. Otuz yılı aşkın süre aile, grup ve bireysel terapist olarak çalıştı, yetişkin DEHB gruplarını yönetti, sonradan ADDed Dimension Coaching Group'u kurdu. Peggy Ramundo öğretmenlik ve öğrenme güçlüğü geçmişinden geliyor; 1995'te ADDA yönetim kuruluna girdi, yıllarca sertifikalı DEHB koçu olarak çalıştı ve 2017'de ADDitude'un bir web seminerinde otuz yıllık deneyimini anlattı.

İkisi de kendi DEHB'si olduğunu söylüyor ve tanıtım metinleri bunu en başa koyuyor: DEHB'li yetişkinler için, DEHB'li yetişkinler tarafından yazılmış ilk kitap. Bu iddiayı tek başıma doğrulayamam, ama kitabın tonunu açıklıyor. Konuşan bir araştırmacı ya da bir protokol yazarı değil. Konuşan, danışanlarıyla yıllarca oturmuş ve kendi hayatında da aynı soruları sormuş iki insan.

Kitap "ADD" kısaltmasıyla yazılmış. O yıllarda dikkat eksikliği bozukluğu denirdi ve hiperaktivite varsa ya da yoksa ayrı etiketlerle ele alınırdı. Ben burada kitabın dilini koruyorum, ama bugün DEHB dediğimiz durumdan söz ediyoruz.

Ad bir cümle

Kitabın çıkış fikri başlığının kendisi. Yıllarca "tembel", "aptal", "deli" kelimelerini ya başkasından duymuş ya da kendi kendine söylemiş bir yetişkine verilmiş bir cevap. Üstelik soru işaretiyle ve ünlemle birlikte: şaşkın ve rahatlamış bir ses.

1993'te yetişkinde DEHB yeni bir fikirdi. DEHB çocukluk bozukluğu ve daha çok erkek çocukların sorunu sayılırdı. 2006 baskısının ilk bölümünde tam bu inanca ayrılmış bir başlık var: DEHB'nin çocuklukta olduğu ve ağırlıkla erkekleri etkilediği düşüncesi. Yani kitap daha ilk bölümde doğrudan bir yanlış bilgiyle kavga ediyor.

Ben tanıyı 22 yaşında aldım ve bence başlığın işleyen tarafı şu: üç kelimeyi de geri çevirmiyor, hepsini bir açıklamanın içine yerleştiriyor. Tembel olmak yerine yapılacakla başlama arasındaki mesafe, aptal olmak yerine farklı çalışan bir dikkat, deli olmak yerine yönetilemeyen bir duygu yoğunluğu. Bu okuma bana ait; kitabın içindeki karşılığını sayfalardan değil başlıklardan çıkarıyorum.

İç sayfalar: önce anlamak

1995 baskısının içindekiler listesi on sekiz bölüm, bir epilog ve iki ek. Kitap, nasıl okunması gerektiğini anlatan bir okuyucu kılavuzuyla açılıyor: From the Porch to the Printed Page. Başlığın neye gönderme yaptığını doğrulayamadım, o yüzden yorum yapmıyorum.

Sonraki bölüm bilgi veriyor. Understanding the Disorder That Makes Us Feel Lazy, Stupid or Crazy tanımlara, belirtilere ve nörolojiye ayrılmış. 2006 baskısındaki dökümüne bakılırsa içinde ADD mi ADHD mi sorusu, dikkatsizlik, dürtüsellik ve hiperaktivite, araştırma araçları, beynin temel işleyişi, kuramlar ve yaygınlık sorusu var. Bir okur değerlendirmesi nörokimya kısmının çizgi çizimlerle sade tutulduğunu anlatıyor; 1995 baskısının elli bir çizimi olduğu yazıyor.

Üçüncü bölüm The Impact of Growing Up With ADD, yani DEHB'yle büyümenin etkisi. Dördüncü bölüm How Are We Different; 2006 baskısında bu bölüm ikinci sıraya çıkmış, yani yeni baskı bölümleri yeniden dizmiş. Ön izlemedeki alt başlıklar şöyle: farklı olmak kusurlu olmak demek değil, dağılan zihin sendromu, tek kanallı işletim sistemi. Tek kanallı sistem benzetmesi bence kitabın en akılda kalıcı fikri gibi duruyor: tek seferde tek şey işleyen bir sistemle her şeyin aynı anda istendiği bir dünyanın uyuşmaması.

İç sayfalar: baş etmek ve insanlarla yaşamak

Beşinci bölüm The Not So Fine Art of Coping, altıncı bölüm I Know... I Think... I Have ADD: What Do I Do Now?. Başlıklara bakılırsa ilki baş etme çabasının inceliksiz tarafını, ikincisi şüpheden sonraki ilk adımları ele alıyor. Yedinci bölümün başlığı kitabın en tuhafı: denge, Toyota'lar ve Porsche'lar, sirk ipi ve Alkolikler Anonim'in on iki adımı. Bir okur bu bölümdeki on iki adım göndermesine itiraz etmiş. İçeriği görmediğim için o itirazı değerlendiremiyorum, yalnızca başlığın bu karşılaştırmayı vaat ettiğini söyleyebilirim.

Sonra üç "etkileşim" bölümü geliyor: gruplar ve arkadaşlıklar, iş yeri, flört ve aile. Ardından iki aile bölümü. From Mealtime Mania to Outing Ordeals yemek saatinden gezilere kadar anlaşmazlığı azaltmanın pratik yollarını, Principles of Government: Family Style ise evde sınır ve anlaşma kurmayı ele alıyor; bunu bir okur değerlendirmesinden biliyorum, o değerlendirme yemek saatleri, gezi, sınırlar ve aile anlaşmalarını sayıyor.

Aynı değerlendirmeye göre baş etme stratejileri şunlar: mümkünse özellikle zorlandığın işlerden kaçınmak, güçlü yanlarını bulup onları kullanmak, kendi odak örüntünü gözlemlemek, gerçekçi programlar kurmak, telefon görüşmesi ve sosyal ortam gibi iletişim zorluklarıyla uğraşmak. Bu, sitedeki güçlü yanlar meselesi yazısında anlattığım gerilimin 1990'lardaki ilk hali gibi duruyor: güçlü yana yaslanmak iyi bir fikir, ama kaçınılamayan işleri çözmüyor.

İç sayfalar: düzen, bellek ve yardım

On üçüncü ve on dördüncü bölümler Dynamics of ADD in Organization ile Dynamics of ADD in Memory, ikisinin de alt başlığı "mekanik ve yöntemler". Okur değerlendirmesinin anlattığına göre buradaki fikirlerden biri önemli eşyaları her gün gördüğün yerde tutmak, çünkü gözden uzak olan akıldan da uzak oluyor. Bu, görünür yer sistemi yazısında anlattığım düzenin aynısı ve kitabın hiç eskimeyecek bölümlerinden biri bence bu. Bellek bölümü ise çalışma belleği ve unutkanlık konusuna bağlanıyor: belleğin genel olarak ve DEHB'de nasıl çalıştığı, sonra geliştirme yolları.

On beşinci bölüm Crutches, Ladders and the Decision to Seek Professional Help yardım istemeyi başlıktaki iki benzetmeyle, koltuk değneği ve merdivenle ele alıyor. On altıncı bölüm Medicine and Medicine Management ilaç, on yedinci bölüm Therapy and More Therapy terapi bölümü. Son bölüm From Obstacle to Opportunity, yani engelden fırsata. Epilogun adı Imagine a World Without ADD. Ekler okuma listesi ve kaynak listesi.

Bir okur ilaç bölümünü "doktora sorulacak sorular" olarak anlatıyor: kitap ilaç önermiyor, nasıl çalıştığını, ne zaman etki ettiğini, yan etkilerini ve ilaca dair tartışmaları anlatıyor. Bence doğru tutum bu. İlaç tedavisinden ne beklenmeli sorusunun güncel cevabını 1995'in bir kitabından almamak gerekiyor.

2006 baskısı ne ekledi

Yayınevinin ve okurların anlattığına göre yeni baskı yeni ilaçları, DEHB'nin cinselliğe etkisini, kadın ve erkekte DEHB'nin farklarını (estrojenin düşmesinin etkisi dahil), meditasyonu ve koçluk önerilerini ekliyor. Goodreads'teki bir okura göre son dört bölüm yazarların yaklaşık on yıllık DEHB koçluğu deneyiminden çıkmış ve en somut kısım bu: meditasyon, egzersiz, bunalma anlarıyla baş etme ve olumsuz iç sesle uğraşma. Bu kısmı kendi gözümle görmedim; okur anlatımı olarak aktarıyorum.

Koçluk tarafı sitedeki DEHB koçluğu nedir yazısına yakın duruyor. İki yazarın da sonradan koç olması, kitabın ikinci yarısındaki bu kayışı anlaşılır kılıyor.

En güçlü yanları

Kitabın asıl gücü utanca doğrudan seslenmesi. Reddettiği şey tembellik, aptallık ya da delilik etiketleri; geri verdiği şey bir açıklama. Tanıyı geç almış biri için bu, bilgiden önce gelen bir ihtiyaç. addbalance sitesindeki 1997-98 tarihli okur yorumlarında da aynısı görünüyor: biri kendini yıllarca "aptal ve deli" hissettiğini, kitabı okuduktan sonra tanı aldığını ve kendine bakışının değiştiğini yazmış, bir başkası ailesindeki örüntüleri tanıdığını anlatmış.

İkinci güçlü yan kapsam. Biyoloji, tedavi, aile, iş, ilişkiler, organizasyon ve bellek tek ciltte. Yetişkin DEHB kaynaklarının az olduğu bir dönemde kitap bir ilk başvuru kitabı gibi yazılmış.

Üçüncüsü "farklı ama kusurlu değil" tavrı. Bir okur değerlendirmesi yazarların DEHB'yi ciddiye alırken yaratıcılık gibi güçlü yanları da gösterdiğini söylüyor. Utanç ve öz şefkat üzerine bugün yazılan çoğu şeyin arkasında bu tavır var, ama kitabın bunu nasıl işlediğini sayfalardan değil okur anlatımından biliyorum.

Zayıf yanları ve kanıt düzeyi

Önce kanıt meselesi. Bu bir klinik protokol ya da sınanmış bir program değil, yazarların klinik ve kişisel deneyimine dayanan bir yardım kitabı. Bir kitapçı sayfasındaki tanıtım metni DEHB'nin ABD nüfusunun yüzde yirmisine kadarını etkilediğini söylüyor; bu, bugünkü yetişkin yaygınlık tahminlerinin çok üzerinde bir sayı. Rakamın kitabın içinde nasıl geçtiğini doğrulayamadım. Nörolojik ve ilaç kısımları özellikle eski baskılarda 1990'ların bilgisini yansıtıyor. Kitabın hiçbir cümlesine "bugünün kanıtı budur" gözüyle bakmamak gerekiyor.

İkincisi biçim. Goodreads'te okurların en sık yazdığı şikayetler: uzun, tekrarlı, dağınık, ve DEHB'li bir okur için sayfalar fazla yoğun. Anekdotlar bir yerde başlıyor, çok sonra tekrar anılıyor. Ünlemli, moral veren dil kimini cesaretlendiriyor, kimine yapay geliyor; bir okur kitabı "kurban kitabı" diye nitelemiş. Ton konusunda okurlar ikiye ayrılıyor.

Üçüncüsü uygulanabilirlik. Haftalarca ayrıntılı zaman tutmak ya da konuşmaları zamanlamak gibi öneriler, dikkati zorlanan bir okur için gerçekçi bulunmamış. Bazı okurlar "iyileşme" ve "üzerinde çalışmak" dilini de kitabın kabul mesajıyla çelişkili buluyor.

Dördüncüsü kapsayıcılık: okurlar yalnızca he/she zamirlerinin kullanıldığını, ikili olmayan insanların hesaba katılmadığını, kadınların rolüne ve ebeveynliğe dair varsayımların eskidiğini yazıyor. Beşincisi kitabın ABD merkezli olması: sigorta, maliyet ve sağlık sistemi tarifleri Türkiye'de olduğu gibi karşılık bulmuyor.

Kimin için, kimin için değil

DEHB'yi yeni öğrenmiş, "ben neden böyleyim" sorusunu yıllardır taşıyan ve önce bir anlatıya ihtiyacı olan yetişkin için. Aile ve iş hayatını da kapsayan geniş, sıcak bir ilk kitap arıyorsa.

Güncel ilaç, tanı ve kanıt bilgisi arayan için değil. Kısa, tek soluklu bir rehber arayan için de değil; bu kitap başvuru kitabı gibi kullanılıyor. Benim önerim başlıkları tarayıp bugün işine yarayacak bölümü seçmek, ilaç bölümünü de ancak doktora soracağın soruları toplamak için okumak.

Rafın içindeki yeri

Rafta bu kitabın en yakın akrabası Driven to Distraction. Hallowell ve Ratey'nin 1994 tarihli kitabı psikiyatrist gözüyle, vaka hikayeleriyle anlatıyor. Kelly ve Ramundo'nun kitabı, içindekilere bakılırsa, gündelik yönetime daha çok yer ayırıyor: organizasyon, bellek, aile düzeni, iş yeri. İkisini peş peşe okumak mümkün.

Kanıt tarafı için Taking Charge of Adult ADHD bu kitabın tersi: sevmesi zor ama rafta en çok güvendiğim kitap. Somut araç arıyorsanız The Adult ADHD Tool Kit bilişsel davranışçı bir çerçeve sunuyor. Kadınlar ve utanç için Women with Attention Deficit Disorder bu kitabın kadın bakışındaki boşluğunu tamamlayabilir. Daha güncel ve kısa bir nasıl yapılır isteyen için DEHB İle Yaşamak var. Rafın genel sorununu, yani hangi DEHB kitaplarının neden işe yaramadığını ise ayrı bir yazıda anlattım.

Son söz

Bu kitabı bilgi için değil, ses için önerirdim. Bilgi kısmı eskidi, ses kısmı bence eskimedi: tembel, aptal ya da deli olmadığını söyleyen ve bunu kendi DEHB'sini bilen insanlardan duyuran bir ses. Ben olsam yeni baskıyı alırdım, ilaç ve nöroloji sayfalarına hoşgörüyle bakardım, utanç ve aile bölümlerine ise zaman ayırırdım.