Organizing Solutions for People with ADHD

Susan C. Pinsky profesyonel bir düzenleyici. ABD'nin Massachusetts eyaletinde düzenleme hizmeti veren kendi şirketini yönetiyor ve ABD'deki profesyonel düzenleyiciler derneği NAPO'nun üyesi. DEHB'li bir çocuğun annesi. DEHB üzerine yayın yapan ADDitude dergisinde uzman olarak yazıyor.

Kitabın ilk baskısı 2006'da Fair Winds Press'ten çıktı; o zamanki adında DEHB yerine dikkat eksikliği bozukluğu ifadesi geçiyordu. İkinci baskı 2012'de, üçüncü baskı 2023'te geldi. Üçüncü baskı dijital düzen araçlarına dair değerlendirmeler ve DEHB'li beyin üzerine daha yeni araştırmalar eklemiş.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; İngilizce adıyla yazıyorum.

Tek bir cümleye dayanan bir kitap

Pinsky'nin bütün kitabı bir ilkenin üzerine kurulu: verim güzellikten önce gelir.

İlk bakışta sıradan duruyor. Ama düzen kitaplarının ve dergilerin çoğu tam tersini öğretiyor. Birbirine uyan kutular, etiketli kavanozlar, katlanmış ve renklerine göre dizilmiş kıyafetler, boş tezgâhlar. Göze güzel gelen bir düzen.

Pinsky bunun DEHB'li biri için bir tuzak olduğunu savunuyor. Güzel bir sistem çoğu zaman bakım isteyen bir sistem. Her eşyanın geri konması için birkaç adım gerekiyor. DEHB'de ise en zayıf halka tam da o geri koyma anı.

Bu yüzden kitabın sorduğu soru hep aynı: bu işi daha az adımla nasıl yaparız?

Okurken bu soruyu kendi evimde her köşeye sormaya başladım. Çoğu zaman cevap utandırıcı derecede basitti.

Kitabın yapısı

Kitap iki kısım.

Birinci kısım kısa ve yöntemi anlatıyor. İkinci kısım uygulamaya ayrılmış ve evin odalarına, hayatın alanlarına göre bölünmüş: mutfak, yemek odası, yetişkin yatak odaları, çocuk odaları, çamaşır, oturma odası, oyun odası, banyo, çalışma alanı, takvim ve yapılacaklar, depolama alanları, taşınma.

Kitapta renkli fotoğraflar, kenar kutuları ve DEHB'li yetişkinlerin kısa anlatıları var. Görsel olarak takip etmesi kolay.

Üçüncü baskı iki yüz yirmi sayfa civarında.

Birinci ilke: acımasız ayıklama

Pinsky'nin sistemindeki ilk ve en tartışmalı adım bu.

Fikir şu: sahip olduğun her eşya bir karar, bir yer ve bir bakım demek. Ne kadar çok eşya, o kadar çok karar ve o kadar çok geri koyma işi. DEHB'li biri için her ek eşya, düzenin çökme ihtimalini artırıyor.

Bu yüzden düzenlemeye başlamadan önce eşyayı ciddi biçimde azaltmak gerekiyor. Tekrarlanan, kullanılmayan, "bir gün lazım olur" diye saklanan şeyler gidiyor.

Genel düzen tavsiyesi de ayıklamayı önerir. Pinsky'nin farkı, bunu çok daha radikal bir ölçüde istemesi ve gerekçesini DEHB'deki bakım güçlüğüne bağlaması. Az eşya burada estetik bir tercih olarak savunulmuyor; bakımı mümkün kılmanın yolu olarak savunuluyor.

İkinci ilke: adım sayısını azaltmak

Kitabın en somut ve bence en değerli kısmı burası.

Her işin kaç adımdan oluştuğuna bakıp gereksiz adımları kesmek. Birkaç örnek:

Kapaksız ve açık saklama. Kapaklı bir kutuya bir şey koymak için kapağı açmak, eşyayı koymak, kapağı kapatmak gerekiyor. Kapaksız bir sepette tek hareket yetiyor. Askıya kıyafet takmak, askıyı dolaptan çıkarıp geri koymaktan daha kolay. Kapalı dolap yerine açık raf, çekmece yerine sepet.

Çoraplar. Pinsky'nin sık anılan bir önerisi, aynı tip ve renkten çoraplar kullanmak. Böylece çamaşırdan sonra eş aramak diye bir adım kalmıyor.

Çamaşır. Farklı türde kıyafetleri ayrı ayrı yıkamak yerine mümkün olduğunca birlikte yıkamak, kıyafet sayısını azaltmak.

Kullanıldığı yerde saklamak. Eşya, kullanıldığı yerin en yakınında duruyor. Bu, onu almak için yürümeyi ve geri koymak için başka bir odaya gitmeyi ortadan kaldırıyor.

İlk üç örneği okurken biraz güldüm, çünkü çok sade. Ama çorap eşleştirme gibi küçük işlerin haftalarca bir sandalyede biriken yığınlara dönüştüğünü bilen biri için bu sadelik bir çözüm.

Kâğıt

Kâğıt konusu Pinsky'nin sisteminde ayrı bir yer tutuyor.

Önerisinin özü, gelen kâğıdın büyük kısmının saklanmaya değmediğini kabul etmek. Büyük bir geri dönüşüm kutusu sistemin merkezinde duruyor ve kâğıtların çoğu doğrudan oraya gidiyor. Yalnızca gerçekten gereken belgeler saklanıyor.

Mutfak için ise ilginç bir önerisi var: yiyecek alanıyla kâğıt alanını ayırmak ve evrak işleri için mutfakta ayrı, sınırları belli bir "mutfak ofisi" köşesi kurmak. Böylece tezgâh okul formları, faturalar ve yiyecekle aynı anda dolmuyor.

Takvim için de tek kural: tek bir ana takvim. İster kâğıt ister dijital, ama tek. Birden fazla takvim arasında bilgi taşımak unutmanın en kolay yolu.

Kitapta zaman yönetimine, takvim ve yapılacaklar listelerine ayrı bir bölüm ayrılmış. Buradaki mantık da eşyalardaki mantıkla aynı: bilginin durduğu yer sayısını azaltmak. Bir randevu kâğıda, telefona ve buzdolabındaki nota ayrı ayrı yazıldığında, üçünden birinin güncel kalmama ihtimali büyüyor. Tek bir yer, tek bir alışkanlık, daha az adım. Bu konu sitede tek liste kuralı yazısında da geçiyor.

Kâğıt ve resmî işler konusunda sitede DEHB'de kâğıt işleri ve bürokrasi yazısı da var.

Çocuklu ev ve taşınma

Kitabın aile hayatına ayrılan kısmı geniş. Çocuk odaları, oyun odası, çamaşır, yemek ve çocukların etkinliklerine yetişme gibi konular birkaç bölüme yayılıyor.

Burada Pinsky'nin DEHB'li bir çocuğun annesi olması hissediliyor. Kitabın temel ilkesini çocuk odasına taşıdığında ortaya çıkan soru basit: çocuk bir eşyayı kendi başına kaç adımda geri koyabiliyor? Adım sayısı azaldıkça düzeni sürdürme işi yalnızca ebeveynin omzunda kalmıyor. Bu mantık çocuk DEHB'li olsun olmasın işe yarıyor.

Taşınma bölümü ise kitabın en pratik yerlerinden biri. Taşınma, DEHB'li biri için bütün yürütücü işlevlerin aynı anda sınandığı bir dönem. Pinsky toplama işini her güne yayılmış küçük görevlere bölmeyi, taşınmadan önce gereksiz eşyadan kurtulmayı ve kutuları gidecekleri odaya göre açıkça etiketlemeyi öneriyor. Böylece yeni evde kutuların nereye gideceği kararı da taşınma günü verilmek zorunda kalmıyor.

Bu önerilerin hiçbiri yeni sayılmaz. Ama bir arada, bu kadar sade ve DEHB'deki bakım güçlüğü düşünülerek anlatılmaları kitabı işe yarar kılıyor.

Bir haftalık deneme

Kitabın ilkelerini denemek isteyen biri için benim önerim tek bir alanla başlamak.

Her gün en çok dağılan yeri seç. Belki kapının önü, belki mutfak tezgâhı, belki yatak odasındaki sandalye. Sonra o yere giren eşyaların neden orada kaldığını düşün. Çoğu zaman cevap, gerçek yerinin fazla uzakta ya da fazla adım gerektiren bir yerde olması.

O eşya için bir adımda geri konabilecek bir yer bul. Kapaksız bir sepet, bir askı, bir kutu. Bir hafta boyunca yalnızca bunu dene.

İşe yararsa ikinci alana geç. Yaramazsa yeri değiştir. Pinsky'nin yöntemi en çok bu küçük ölçekte ikna edici.

Genel düzen tavsiyesinden nerede ayrılıyor

Estetik. Genel tavsiye güzel ve uyumlu bir düzen hedefliyor. Pinsky yeterince iyi ve kolay bakılan bir düzen hedefliyor.

Kategori sayısı. Genel tavsiye çoğu zaman ince ayrımlar öneriyor. Pinsky kategori sayısını azaltıyor, çünkü her kategori bir karar demek.

Kapalı saklama. Genel tavsiye görüntüyü sadeleştirmek için kapalı dolapları seviyor. Pinsky açık, tek hareketlik saklamayı öneriyor.

Ayıklamanın ölçüsü. Genel tavsiye makul bir ayıklama öneriyor. Pinsky çok daha ileri gidiyor.

Kolberg ile Nadeau'nun düzen kitabıyla karşılaştırınca başka bir fark da görünüyor. O kitap okura kendi tarzını bulmayı ve sistemi kişiye uydurmayı öğütlüyor. Pinsky ise daha kural koyucu: bir standart var ve o standart herkes için verim. Bazı okurlar için bu netlik rahatlatıcı, bazıları için boğucu.

Sorunlu yerler

Kitabın eleştirilen tarafları da en az ilkeleri kadar belirgin.

Geniş bir ev varsayılıyor. Bölüm listesine bakmak yeterli: yemek odası, oyun odası, depolama alanları. Kitap büyük ölçüde geniş, çok odalı, depolama alanı olan bir aile evi için yazılmış. Küçük bir dairede yaşayan biri için birçok öneri doğrudan uygulanamıyor. Okur yorumlarında da en sık dile getirilen eleştiri bu.

Aşırı azaltma herkese uygun değil. Eşyayı radikal biçimde azaltmak bazı durumlarda israfa dönüşebiliyor: atıp sonra yeniden satın almak, tüm çorapları yenilemek. Maddi imkânı kısıtlı biri için bir şeyi saklamak çoğu zaman bir güvence. Kitap bu ekonomik tarafı pek hesaba katmıyor.

Dürtüsellik riski. Kendi adıma eklemek istediğim bir uyarı: DEHB'de dürtüsel kararlar da var. Bir ayıklama coşkusuyla sonradan pişman olunacak şeyleri atmak mümkün. Belgeleri atmadan önce neyin yasal olarak saklanması gerektiğini kontrol etmek gerekiyor.

Duygusal taraf ikinci planda. Eşyaya bağlılık, dağınıklıkla gelen utanç, biriktirmenin arkasındaki kaygı. Kitabın odağı pratik çözümler olduğu için bu taraf fazla yer bulmuyor. Eşya biriktirmenin ciddi bir boyuta ulaştığı durumlarda bir düzen kitabı yeterli olmaz; profesyonel destek gerekir.

Ton ve varsayımlar. Bazı okurlar kitabın tonunu yukarıdan konuşan ve aile içi rollere dair geleneksel varsayımlarla dolu buluyor.

Klinik derinlik yok. Pinsky bir düzenleyici. DEHB'nin neden bakım güçlüğü yarattığını kısaca anlatıyor ama bu kitap DEHB'yi anlamak için bir kaynak değil. Üçüncü baskıya araştırma eklenmiş olsa da bu değişmiyor.

Kime, hangi aşamada

Eşyası çok, yeri olan ve açık kurallar isteyenlere. Özellikle çocuklu ailelere.

Genel düzen kitaplarını deneyip "benim evim hiç böyle olmuyor" diyenlere. Pinsky bu hayal kırıklığının nedenini gösteriyor.

Düzeni bir sistem sorusu olarak görmek isteyenlere. Her işi adım adım çözümleme alışkanlığı kazandırıyor.

Kime önermem: küçük bir evde ya da paylaşılan bir dairede yaşayana, önerilerin çoğunu uyarlaması gerekecek. Dağınıklığı yoğun kaygı ya da ciddi biriktirme davranışıyla iç içe olana. DEHB'yi anlamak isteyene.

Nasıl okumalı

Birinci kısmı baştan sona oku. Kısa ve bütün kitabın mantığı orada.

Sonra evinde en çok zorlandığın alanın bölümüne git. Bölümler bağımsız; sırayla okumaya gerek yok.

Önerileri olduğu gibi uygulamak yerine kitabın sorusunu al: bu işi daha az adımla nasıl yaparım? Bu soru, senin evine uymayan önerilerden bile işe yarar bir şey çıkarmanı sağlıyor.

Ev işleri konusunda sitede DEHB'de ev işleri yazısı da var.

Okuyacaksan üçüncü baskıyı tercih et. İlkeler aynı kalıyor ama dijital araçlar ve günümüz hayatına dair bölümler daha güncel.