DEHB'de kronik gecikme: neden hep geç kalıyoruz

Bir saat önceden hazırlanmaya başlıyorum. Yine geç kalıyorum.

Bu cümleyi yıllarca kendime bir karakter kusuru olarak okudum. Dışarıdan bakan tek bir şey görüyor: umursamamak. İçeriden bakınca tablo tamamen başka ve tanıdan sonra en çok rahatladığım konulardan biri bu oldu.

Rahatlamak derken sorumluluğu üstümden atmayı kastetmiyorum. Aksine, mekanizmayı anlayınca üzerinde çalışılabilir bir şeye dönüştü.

İki sebep

Birincisi: yanlış hesap. Buehler ve arkadaşlarının (1994) tanımladığı planlama yanılgısı herkeste var. İnsanlar bir işin ne kadar süreceğini sistematik olarak az tahmin ediyor. DEHB'de bu sapma daha belirgin.

Ama asıl mesele daha somut. Çoğu kişi yol süresini hesaplıyor, hazırlık süresini hesaplamıyor. On dakikalık yol, on dakikalık bir çıkış demek olmuyor: ayakkabı, ceket, anahtar arama, kapıyı kilitleme, geri dönüp bir şey alma. Gerçek süre çoğu zaman iki katı.

Bende bu hesabın en çok kaydığı yer anahtar. Babam da her sabah anahtarını arayan biriydi; o sahneyi çocukken izlerken bir gün aynısını yapacağımı bilmiyordum. Arama süresi hiçbir planın içinde yer almıyor, çünkü her seferinde “bu sefer bulurum” varsayımıyla hareket ediliyor.

İkincisi: son iş. Çıkmaya beş dakika kala küçük bir iş yapmaya başlamak. Bulaşığı koymak, bir mesaja cevap vermek, çiçeği sulamak.

Bu iş beş dakika sürmüyor, on beş sürüyor. Ve bir kere başlandığında bırakılması zor, çünkü geçiş güçlüğü devreye giriyor.

Geç kalmanın sebebi çıkmayı geciktirmek olmuyor. Çıkmadan önce bir iş daha sığdırmaya çalışmak oluyor.

Zaman körlüğü kısmı

Barkley'nin (1997) modelinde zamanı içeriden hissedebilme, yürütücü işlevlerin bir parçası olarak ele alınıyor. DEHB'de bu alan zorlandığında sürenin akışı hissedilmiyor.

Pratikte şöyle görünüyor: “daha vaktim var” hissi, saate bakmadan üretilen bir tahmin ve o tahmin genelde yanlış. Sözlükte zaman körlüğü; ayrıntılı hali zaman körlüğü nedir yazısında.

Bir de tersi var: bazı kişiler kronik olarak çok erken varıyor. Bu da aynı sorunun başka çözümü. Geç kalma korkusu, aşırı erken çıkmayla telafi ediliyor ve bu ikinci hal de yorucu; bir tür maskeleme biçimi. Ben ikisi arasında gidip gelen biriyim: önemli bir görüşmeye çok erken varıyorum, sıradan bir buluşmaya geç kalıyorum. Aradaki farkı yaratan şey saat değil, işin bende ürettiği kaygı.

Gecikmenin görünmeyen maliyeti

Geç kalmanın bedeli yalnızca geç kalınan dakikalar değil. Asıl yük, öncesinde ve sonrasında taşınan şey.

Öncesinde: randevusu olan bir gün, o randevu saatinden önceki bütün saatleri yiyor. Sabah on birde bir görüşmem varsa dokuzdan itibaren hiçbir işe doğru düzgün başlayamıyorum, çünkü zihnim sürekli saatle uğraşıyor.

Sonrasında: geç kaldığın her seferde bir özür, bir açıklama ve genelde bir miktar utanç taşınıyor. Bu birikim zamanla insanı davetlerden uzaklaştırıyor. Kronik gecikmenin en sessiz zararı burada.

İşe yarayan düzen

Geriye doğru yaz. Varış saatinden geriye doğru hesapla ve çıkış saatini bir yere yaz:

• Randevu: 14.00
• Varış: 13.50
• Yol: 30 dakika → Çıkış: 13.20
• Hazırlık: 20 dakika → Hazırlığa başlama: 13.00

Bu hesabı kafadan yapmak yerine yazmak, tahmini gerçeğe yaklaştırıyor. Kafadan yapıldığında hazırlık adımı neredeyse her zaman siliniyor.

Alarmı çıkışa kur, randevuya değil. Randevu saatine kurulan hatırlatıcı işe yaramıyor. Alarm, kapıdan çıkman gereken saate kurulmalı ve ikinci bir alarm da hazırlığa başlama saatine.

Çıkmadan önce hiçbir işe başlama. Bu tek kural, gecikmelerin büyük kısmını ortadan kaldırıyor. Aklına gelen işi bir yere yaz ve dönünce yap. Bende işe yarayan şey, kapının yanına bir kağıt koymak oldu: çıkmadan önce aklıma gelen her şey oraya yazılıyor ve hiçbiri yapılmıyor.

Her şeyi bir gece önceden hazırla. Çanta, kıyafet, anahtar, evrak. Sabah verilecek kararların çoğu buradan siliniyor. Ayrıntısı gün sonu kapanışı yazısında; sabahın kendi düzeni ise DEHB'de sabah rutini yazısında.

Giriş noktası kur. Anahtar, cüzdan ve kart tek bir yere. Aramaya harcanan süre, gecikmelerin sessiz sebeplerinden biri. Sözlükte giriş noktası.

Bekleme süresini önceden doldur. Erken varmanın dayanılmaz olmasının sebebi, boş beklemek. Yanında bir kitap, bir podcast ya da yapılacak küçük bir iş olduğunda erken varmak katlanılır hale geliyor ve erken çıkma direnci düşüyor.

Birine haber vermeyi kolaylaştır. Gecikeceğini anladığın an mesaj atmak, varınca özür dilemekten çok daha az yıpratıyor. Bunu geciktiren şey genelde utanç oluyor: “belki yetişirim” diye bekleyip sonunda hem geç kalmak hem haber vermemiş olmak. Kendime koyduğum kural şu: tahmini varış saatim randevudan sonraysa, daha yola çıkmadan yazıyorum.

Sık yapılan üç hata

Saati ileri almak. Duvar saatini on dakika ileri almak nadiren işe yarıyor, çünkü gerçek saati biliyorsun ve zihin o farkı otomatik olarak geri çıkarıyor.

Tek bir kurtarıcı yöntem beklemek. Bu alanda tek bir müdahale yetmiyor. Çıkış saatini yazmak, alarmı ona kurmak ve son işe başlamamak birlikte çalışıyor; biri eksik olduğunda diğer ikisi de yıkılıyor.

Kötü günü aynı planla geçirmeye çalışmak. Uykusuz bir sabahta hazırlık süresi uzuyor. Bunu bilerek çıkış saatini öne almak, o gün geç kalmamanın tek yolu. Kötü gün sürümünü önceden yazmak, o sabah karar vermek zorunda kalmamayı sağlıyor.

Gecikmeyi tek bir sebeple açıklamak. Trafiği, hava durumunu ya da o sabahki aksiliği suçlamak kolay geliyor. Bir hafta kayıt tuttuğunda değişmeyen tek değişkenin kendi hazırlık süren olduğu görülüyor ve düzeltilebilecek yer tam orası.

Söylenmesi gereken bir şey daha

Kronik gecikme ilişkilerde ciddi aşınma yaratıyor ve bu gerçek. Karşı taraf beklerken, açıklamanın ne olduğu onun için değişmiyor.

Bu yüzden burada iki şeyi birden yapmak gerekiyor: mekanizmayı anlamak ve yine de sorumluluğu üstlenmek. Açıklama, özrün yerine geçmiyor. Barkley ve arkadaşlarının (2008) derlemesi, DEHB'nin gündelik işleyişe etkilerinin ne kadar geniş bir alana yayıldığını ortaya koyuyor; bu bilgi bir muafiyet belgesi değil, bir tamir planı.

Ayrıca dürüst olmak gerekirse, sistem kurulduğunda gecikme belirgin biçimde azalıyor. Kendi verimde en çok fark yaratan tek şey, çıkış saatini yazmak oldu. Yazılı bir saat, hissedilen bir saatten her zaman daha güvenilir çıkıyor.