DEHB'de gün sonu kapanışı

Yatağa giriyorum ve zihnim tam o an mesaiye başlıyor. Yarın şunu unutma. Şu mesaja cevap vermedin. Şu iş yarım kaldı.

Gün bitmiş görünüyor ama kapanmamış oluyor. Aradaki fark uzun süre bana görünmedi; bilgisayarı kapatmayı gün bitirmek sanıyordum.

Sonra şunu fark ettim: günü bitirmek de bir iş ve bu işi hiç yapmıyordum.

Kapanmamış döngü meselesi

Bitirilmemiş bir iş zihinde yer kaplamaya devam ediyor. Masicampo ve Baumeister'in (2011) çalışması burada çok işe yarayan bir ayrıntı gösteriyor: işi bitirmek şart olmuyor. Ne zaman ve nasıl yapılacağına dair somut bir plan yapmak, bitirilmemiş işin zihinde yarattığı meşguliyeti belirgin biçimde azaltıyor.

Yani “yarın hallederim” yetmiyor, “yarın saat onda şu dosyayı açacağım” yetiyor.

Gün sonu kapanışının bütün mantığı burada duruyor. Sözlükte kapanmamış döngü diye geçiyor ve DEHB'de bu döngülerin sayısı fazla oluyor, çünkü yarım bırakılan iş sayısı fazla.

Gün kendi kendine bitmiyor. Bitirilmediğinde gece devam ediyor.

Dört maddelik kapanış

Kapanışın kısa olması işin özü. On beş dakikayı geçtiği anda yapılmayan bir ritüele dönüşüyor; bunu üç kez denedim ve üçünde de aynı yerden çöktü.

1. Yüzeyleri boşaltmak. Masa, tezgah, giriş. Her şeyi yerine koymak gerekmiyor; yatay yüzeyleri temizlemek yetiyor. Sabah temiz bir yüzeye uyanmak, günün ilk direncini azaltıyor. Dağınık bir masaya oturduğumda işe başlamadan önce masayı toplamam gerekiyor ve o toplama, çoğu zaman işin yerine geçiyor.

2. Yarını fiziksel olarak hazırlamak. Çanta, kıyafet, anahtar. Sabah verilecek kararların çoğu buradan siliniyor. Sabahları en çok zaman kaybettiğim yer karar vermekti, iş yapmak değildi. Akşam verilen karar ile sabah verilen karar aynı karar olmuyor: akşam elimde zaman var, sabah yok.

3. Yarının ilk işini yazmak. Listeyi değil, sadece ilk işi. Tek cümle ve çok somut. “Rapor” yerine “rapor dosyasını aç ve giriş paragrafını oku”. Sabah o cümleye bakıp başlıyorum, ne yapacağımı düşünmeye vakit harcamıyorum. Bu maddenin dördü arasında en çok geri vereni olduğunu düşünüyorum; diğer üçünü atlayıp yalnızca bunu yaptığım günlerde bile sabah fark ediliyor.

4. Aklını boşaltmak. Aklında dönen ne varsa bir yere yazmak. Sıralı olması gerekmiyor. Beyin boşaltma burada iki dakika sürüyor ve bende uykuya dalma süresini görünür biçimde kısaltıyor.

Kapanışı gerçekten yapabilmek

Sabit bir işaret kullanmak. Belirli bir saat, bir alarm ya da bir olay: bulaşık makinesini çalıştırmak, ışığı kısmak. Wood ve Rünger'in (2016) alışkanlık çerçevesinde vurguladığı şey bu: davranışın bir bağlama bağlanması, tekrarlanabilir olmasını sağlıyor.

Ekranı kapanışın parçası yapmak. Telefonu şarja başka bir odada takmak, kapanışın son adımı olabilir. Bu tek hareket, intikam uykusuzluğunu azaltan en somut şeylerden biri.

Kusursuz yapmaya çalışmamak. Kapanış bir temizlik seansına dönüştüğü an bir daha yapılmıyor. Amaç düzeni sağlamak olmuyor; günü kapatmak oluyor. Bu ayrımı kaçırdığım her seferde kapanış bir saati buldu ve ertesi gün hiç yapmadım.

Neden geceye ertelenmiş bir kapanış işe yaramıyor

DEHB'de akşam saatleri genelde zihnin en canlı olduğu aralık. Kooij ve Bijlenga'nın (2013) derlemesi, yetişkin DEHB'de gecikmiş uyku fazının sık görüldüğünü ortaya koyuyor.

Bu, üretken bir zaman olabildiği gibi kapanışı sürekli erteleten bir şey de. “Biraz daha” diyerek geçen saatler ertesi günün faturası oluyor. Bende bu, gecenin en iyi fikirlerimin geldiği saat olmasıyla birleşince tam bir tuzağa dönüşüyor: bırakmak istemiyorum, çünkü nihayet iyi çalışıyorum.

Kapanışı geç saate koymamak bu yüzden önemli. Uyku vaktine yakın yapılan bir kapanış, uykuyu geciktiren bir işe dönüşüyor. Bu tabloyu DEHB ve uyku yazısında ayrıntılı ele aldım.

İşten çıkmak ile kapanmak aynı şey değil

Bir ayrım daha yapmam gerekiyor.

Bilgisayarı kapatmak fiziksel bir hareket. Zihnin işten çıkması ise ayrı bir süreç ve kendiliğinden olmuyor. Kapatma sonrası bir saat boyunca hala o işin içinde dolaşıyorsam, akşamım bana ait olmuyor.

Kapanış listesinin en çok işe yarayan tarafı bu oldu bende. Dört maddeyi bitirdiğimde zihnime bir işaret veriyorum: burada bitti. İşaret olmadığı zamanlarda iş gece yarısına kadar arkamdan geliyor; o halin ayrıntısını mesai sonrası kapanamamak yazısında yazdım.

Kapanıştan sonra ne değişti

Bunu bir yöntem yazısı gibi anlatmak kolay ama asıl anlatmak istediğim şey neyin değiştiği.

Sabahlar kısaldı. Eskiden kalktıktan sonra bir saat kadar kendimi toplamakla geçirirdim. O saatin büyük kısmı karar vermekle geçiyormuş: ne giyeceğim, çanta nerede, bugün önce ne var. Bu kararların hepsi bir önceki akşama taşındığında sabah yalnızca uygulama oluyor.

Geceler sessizleşti. Aklımda dönen listeyi kağıda geçirmek, o listenin dönmesini durduruyor. Hala bazı geceler dönüyor, ama sayısı azaldı ve bu fark uykuya dalma süremde hissediliyor.

Ertesi güne karşı borçlu uyanmıyorum. Kapanış yapılmadığında sabah gözümü açar açmaz dünün yarım kalanları geliyor. Kapanış yapıldığında sabah boş bir sayfa gibi başlıyor; işler yine duruyor ama listede duruyorlar, kafamda değil.

En beklenmedik kazanç akşamın kendisi oldu. İşin bittiğine dair bir işaret olduğunda, akşamın geri kalanında yaptığım şey gerçekten dinlenme oluyor. Eskiden dizi izlerken bile arka planda bir iş listesi çalışıyordu.

Bu dört şeyin hiçbiri büyük bir değişiklik değil. Ama üst üste geldiklerinde haftamı değiştirdiler ve bunun bedeli günde on beş dakika.

Kaçırdığın günler

Her akşam yapamıyorum ve bunu bir sorun olarak görmeyi bıraktım.

Yorgun bir akşamda dört maddenin tamamını yapmak yerine yalnızca üçüncüsünü yapıyorum: yarının ilk işini yazmak. Bir cümle. Otuz saniye.

O bir cümle, dört maddenin belki yarısı kadar iş görüyor ve yapılma ihtimali çok daha yüksek. Sistemin küçük halinin var olması, sistemin hiç olmamasından iyi.

Sabah tarafını sabah rutini yazısında, haftalık bakımı ise haftalık gözden geçirme yazısında anlattım. Üçü birlikte çalışıyor; tek başına en çok geri vereni ise bu akşam yapılan on beş dakika.