DEHB'de haftalık gözden geçirme

Bir sistem kuruyorsun. İlk hafta harika gidiyor. İkinci hafta aksıyor. Üçüncü hafta hatırlamıyorsun bile.

Sistemin sorunu kuruluşunda olmuyor. Bakımının olmamasında.

Sistemler neden çöküyor

Kurulan hiçbir düzen kendi kendini toparlamıyor:

• Liste şişiyor, şiştikçe bakılmıyor
• Takvim gerçeklikten kopuyor, güvenilmez hâle geliyor
• Kâğıtlar birikiyor
• Yeni işler eski işlerin üstüne yığılıyor
• Yarım kalan işler unutuluyor

Bunların hepsi normal ve herkeste oluyor. DEHB'deki fark, bakımın kendiliğinden yapılmaması: sistem bozulduğunda bunu fark etmek de ayrı bir dikkat işi.

Haftalık gözden geçirme, bakımı bir karar olmaktan çıkarıp bir alışkanlığa çeviriyor.

Sistem kurmak bir günlük iş. Sistemi ayakta tutmak haftalık bir iş ve asıl zor olan ikincisi.

Yarım saatlik bakım

Kontrol listesi kısa ve her hafta aynı olmalı. Beş madde yeterli:

1. Boşalt. On dakikalık bir beyin boşaltma. Kafanda ne varsa dışarı.

2. Topla. Yapışkan notlar, telefon notları, kâğıtlar, e-postada bekleyenler. Hepsini tek listeye taşı.

3. Temizle. Listede aylardır duran maddeleri sil. Yapılmayacak bir işi listede tutmak, listeyi güvenilmez kılıyor.

4. Takvime bak. Geçen haftada ne oldu, gelen haftada ne var. Randevular, teslimler, hazırlık gerektirenler.

5. Üç öncelik seç. Gelecek hafta için üç madde. Daha fazlası tutmuyor. Sözlükte üç öncelik.

Bu kadar. Yarım saati geçtiği anda yapılmayan bir ritüele dönüşüyor.

Yapılabilir kılmak

Sabit gün ve saat. Cuma öğleden sonra, pazar akşamı. Hangi zaman olduğu önemsiz, sabit olması belirleyici. Gollwitzer ve Sheeran'ın (2006) meta analizi, "ne zaman ve nerede" belirlenmiş planların belirgin biçimde daha çok uygulandığını gösteriyor.

Aynı yerde yap. Wood ve Rünger'in (2016) alışkanlık çerçevesine göre, davranışın aynı bağlama bağlanması otomatikleşmeyi hızlandırıyor. Aynı kafe, aynı masa, aynı sandalye.

Kontrol listesini yaz ve önüne koy. Ezberden yapılan gözden geçirme eksik kalıyor. Yazılı liste, her hafta aynı şeyin yapılmasını sağlıyor.

Bir şeyle ödüllendir. Sadece o sırada içtiğin bir kahve, dinlediğin bir albüm. Ödül eşleştirme bu tür sıkıcı ama gerekli işlerde en çok işe yarayan şey.

Neden bu kadar işe yarıyor

Solanto ve arkadaşlarının (2010) yetişkin DEHB'de yürüttüğü çalışma, planlama ve öz izleme becerilerini hedefleyen yapılandırılmış bir programın dikkatsizlik belirtileri üzerinde anlamlı etkisi olduğunu gösteriyor. Haftalık gözden geçirme, tam olarak bu iki beceriyi düzenli olarak çalıştırıyor.

Bir de daha az konuşulan bir faydası var: kendi haftanı görmek. DEHB'de zaman algısı zayıf olduğu için haftalar birbirine karışıyor ve "hiçbir şey yapamadım" hissi yerleşiyor. Geçen haftaya bakmak bu hissi çoğu zaman yalanlıyor.

Aylık ve mevsimlik sürümü

Aynı mantığın daha uzun aralıklı hâlleri de var:

• Ayda bir: Abonelikler, harcamalar, ilaç ve reçete takibi, ertelenen randevular.
• Üç ayda bir: Ne çalıştı, ne çalışmadı. Bırakılan sistemleri gözden geçirmek.

Bunlar zorunlu değil. Haftalık olan çalışıyorsa diğerleri kendiliğinden kolaylaşıyor.

Özet

Haftalık gözden geçirme, kurduğun bütün sistemlerin ömrünü belirleyen tek bakım işi. Yarım saat, sabit gün, beş madde.

Sistemlerin neden çöktüğü konusunu ya hep ya hiç düşüncesi yazısında ele aldım.