DEHB'de damgalanma ve kendini savunmak

"Herkes biraz öyle."

Bu cümle genelde iyi niyetle söyleniyor. Söyleyen kişi yakınlık kurmaya çalışıyor. Duyan kişi ise az önce anlattığı şeyin geçersiz sayıldığını hissediyor.

Damgalanma çoğu zaman böyle görünüyor: düşmanca değil, farkında olmadan.

İki yönlü işliyor

Mueller ve arkadaşlarının (2012) derlemesi, DEHB ile ilgili damgalanmanın hem toplumsal düzeyde hem kişinin kendi içinde işlediğini gösteriyor.

Dışarıdan gelen. Tanının ciddiye alınmaması, ilaç kullanımının yargılanması, davranışların karaktere yorulması.

İçselleştirilen. Zamanla bu yargıların kendi sesine dönüşmesi. Masuch ve arkadaşlarının (2019) çalışması, DEHB'li yetişkinlerde içselleştirilmiş damgalanmanın ölçülebilir düzeyde bulunduğunu bildiriyor.

İkincisi daha ağır, çünkü ona cevap verecek kimse yok. Sözlükte içselleştirilmiş damgalanma.

Dışarıdan gelen cümleye cevap verebilirsin. Kendi sesinle söylenen cümleye vermek daha zor.

Sık duyulan cümleler ve gerçek durum

"Herkes biraz öyle." Herkes bazen unutuyor, dağılıyor, erteliyor. DEHB'de belirleyici olan sıklık, süre ve yol açtığı işlev kaybı. Tanı ölçütlerinin merkezinde tam olarak bu duruyor: belirtilerin birden fazla ortamda ve hayatı etkileyecek düzeyde bulunması.

"Bahane arıyorsun." Açıklama ile bahane farklı şeyler. Açıklama neyin olduğunu söylüyor; bahane sorumluluğu kaldırıyor. Tanı, sorumluluğu ortadan kaldırmıyor. Neyi nasıl yapacağını değiştiriyor.

"Bu ilaçlar bağımlılık yapar." Bu, en yaygın yanlış bilgilerden biri. Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), DEHB ilaçlarının hekim gözetiminde ve uygun dozda kullanımının güvenlik profilinin iyi olduğunu ve tedavi edilen kişilerde madde kullanım riskinin arttığına dair bir kanıt bulunmadığını belirtiyor. Kullanım ve izlem hekimin işi; ama bu cümle olduğu gibi doğru değil.

"DEHB modası çıktı." Farkındalığın artması ve tanı sayılarının yükselmesi, tanının uydurma olduğu anlamına gelmiyor. DEHB, on yıllardır geniş biçimde araştırılan ve tanı ölçütleri tanımlanmış bir tablo.

"Ama sen çok başarılısın." Bu cümle genelde iltifat olarak söyleniyor ve bir kapı kapatıyor. Arkasında duran şeyin adı maskeleme.

Cevap verme biçimleri

Tartışmaya girme, deneyimini söyle. "Herkes biraz öyle" cümlesine istatistikle cevap vermek nadiren işe yarıyor. "Benim durumumda işimi kaybetmeme yol açtı" cümlesi daha çok iş görüyor.

Cevap vermemek de bir seçenek. Herkesi eğitmek zorunda değilsin. Sözlükte tavsiye yorgunluğu tam da bunu anlatıyor: sürekli açıklamak yorucu ve her ortam bu emeği hak etmiyor.

Konuyu kapatma cümlesi hazırla. "Bunu konuşmak istemiyorum" ya da "bu benim için çözülmüş bir konu" gibi bir cümle, tartışmayı büyütmeden bitiriyor.

Kimden geldiğine bak. Yakın birinden gelen cümle konuşmayı hak ediyor. Uzaktan gelen cümle genelde etmiyor.

Kendi içindeki sesle çalışmak

İçselleştirilmiş damgalanma dışarıdan gelenden daha inatçı. Onunla çalışmanın birkaç yolu var:

• Kaynağını sor. Kendine söylediğin cümle kimin cümlesi? Çoğu zaman bir öğretmenin, bir ebeveynin ya da bir patronun.
• Kişi öncelikli dile geç. "DEHB'liyim" ile "DEHB ile yaşıyorum" arasında bir fark var ve bu fark bazı insanlar için gerçek. Sözlükte kişi öncelikli dil.
• Kendi tarafından birilerini bul. Aynı yoldan geçen insanlarla temas, içselleştirilmiş yargıyı en çok zayıflatan şey.

Özet

Damgalanma genelde kötü niyetle gelmiyor ve tam bu yüzden yorucu. Her cümleye cevap vermek zorunda olmadığını bilmek, bu alandaki en pratik kazanç.

Tanıyı kime açacağın konusunu DEHB tanısını kime açmalı yazısında ele aldım.