The Gift of Adult ADD

Ekim 2008'de New Harbinger'dan çıktı. Basılı hali yaklaşık iki yüz otuz sayfa; bazı e-kitap kayıtlarında 248 görünüyor. Tam adı The Gift of Adult ADD: How to Transform Your Challenges and Build on Your Strengths. Adındaki "ADD" eski bir kısaltma. Bugün dikkat eksikliği ağırlıklı DEHB dediğimiz tabloya o yıllarda böyle de deniyordu ve kitap bu adı bırakmamış.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum.

Bir not: bu inceleme kitabın içindekiler listesine, yayınevi tanıtımına, yazarın kendi yazılarına ve yayımlanmış okur değerlendirmelerine dayanıyor. Bölümlerin içini sayfa sayfa anlatmayacağım, başlıkların ve yazarın başka yerlerde söylediklerinin gösterdiği kadarını anlatacağım.

Lara Honos-Webb kim

Kaliforniya'da lisanslı bir klinik psikolog. Yayınevi biyografisine göre San Francisco'daki Kaliforniya Üniversitesi'nde (UCSF) iki yıllık bir doktora sonrası araştırma bursu yapmış, lisansüstü öğrencilere ders vermiş, yirmi beşten fazla bilimsel makale yazmış. 2005 tarihli bir üniversite dergisi haberinde Santa Clara Üniversitesi'nde yardımcı doçent olarak geçiyor.

Bu kitaptan önce, ebeveynlere yönelik The Gift of ADHD'yi yazdı. Depresyon üzerine Listening to Depression adlı bir kitabı da var. Yazar biyografisine göre kitapları toplamda 125 binden fazla satmış.

Çıkış fikri: çocuktan yetişkine taşınan çerçeve

Yetişkin kitabı, çocuk kitabının fikrini yetişkine uyarlıyor. Yayınevinin tanıtımı bunu açık söylüyor: dürtüsellik, hayal kurma ve odaklanma güçlüğü gibi belirtiler, yaratıcılık, sezgi ve enerjiyle de ilişkili olabilir. Amaç belirtileri güçlü yanlara çevirmek, bunu da ilişkilerde, işte ve ebeveynlikte yapmak.

Yazarın fikri bir gecede doğmamış. Santa Clara dergisindeki haberde, üniversitedeki DEHB'li öğrencilerin klasik sınavlarda zorlandığını ama derslerde onu düşündüren şeyler söylediğini fark etmesinden söz ediyor. Aynı haberde DEHB'nin aşırı tanı aldığını savunduğu ve Ritalin vermenin çocuğun güçlü yanlarını beslemekten daha kolay ve ucuz olduğunu söylediği aktarılıyor.

Bunu not etmek önemli, çünkü kitabı tartışmak için kitabın hangi zeminden konuştuğunu bilmek gerekiyor. Bu bir tarafsız tanıtım değil, bir tez kitabı.

Kitabın yaşını da hesaba katmak lazım. 2008'de yazıldı, yani DSM-5'ten (2013) beş yıl önce. Yetişkinlerde DEHB'nin tanınması o yıllarda hala yeni yeni oturuyordu ve "ADD" adı halk arasında yaygındı. Bugün dikkat eksikliği ağırlıklı DEHB dediğimiz tabloyu anlatan bir okur kitabın dilini biraz eskimiş bulabilir. Çerçevenin kendisi ise eskimedi, tersine sosyal medyada daha da yaygınlaştı.

Kitabın iskeleti

İçindekiler iki kısım ve on bölümden oluşuyor. İlk bölümün başlığı bir soru: Is it just me or is the whole world ADD? Yani bir tek ben miyim, yoksa bütün dünya mı DEHB'li? Başlığa bakılırsa kitap, yakınılan şeyin ne kadar kişisel, ne kadar çağın hali olduğunu sorarak açılıyor.

Birinci kısmın adı Getting Ready to Rumble, yani kapışmaya hazırlanmak. Üç bölüm daha var.

İkinci bölüm Find Your Sweet Spot. Kendi tatlı noktanı bul. Başlığın vaadi şu: neyi iyi yaptığını ve hangi ortamda iyi yaptığını önce ara.

Üçüncü bölüm In the Workplace: Now Patch Up Weaknesses, iş yerinde şimdi zayıf yanları yamala. Başlıktaki "şimdi" sözcüğü sıralamayı ele veriyor. Önce güçlü yan, sonra zayıf yan. Bence kitabın en savunulabilir yapı kararı bu. Zayıf yanları kapatmak ancak elinde sağlam bir yer varsa katlanılır bir iş.

Dördüncü bölüm Relationships, Parenting, and ADD: ilişkiler, ebeveynlik ve DEHB. Yayınevi tanıtımı da ilişkiler, iş performansı ve ebeveynliği hedef alanlar olarak sayıyor.

Beş armağan

İkinci kısmın adı The Five Gifts of Adult ADD. Beş bölüm beş armağana ayrılmış. Yazarın çocuk kitabı için sıraladığı beş özellik kamuya açık kaynaklarda şöyle geçiyor: yaratıcılık, doğaya duyarlılık, kişilerarası sezgi, enerjik coşku, duygusal duyarlılık. Yetişkin kitabının bölüm başlıkları bu listeyle örtüşüyor.

Beşinci bölüm Creativity: Cultivate Your Daydreams, yaratıcılık ve hayallerini besle. Başlığa bakılırsa dalgınlık burada bir kusur olarak değil, işlenecek bir hammadde olarak ele alınıyor.

Altıncı bölüm The Trailblazer: The Gift of Ecological Consciousness. İz açıcı ve ekolojik bilinç. Yazarın başka bir yazısında bu armağan çevreye duyulan kaygı olarak geçiyor.

Yedinci bölüm Interpersonal Intuition, kişilerarası sezgi. İnsanların ruh halini okumak.

Sekizinci bölüm Translate Hyperactivity into Exuberance, hareketliliği coşkuya çevir. Başlıktaki fiile dikkat: "çevir" diyor, "ilan et" demiyor.

Dokuzuncu bölüm Your Emotionally Expressive Gifts, duygusal ifade armağanların. Duygu yoğunluğunun bir bedeli olduğunu sitedeki duygu düzenleme yazısında anlattım. Bu bölümün o bedeli ne kadar hesaba kattığını başlıktan çıkaramıyorum.

Onuncu ve son bölüm Promise and Pitfalls, yani vaat ve tuzaklar. Ardından kısa bir "Final Thoughts", yazarın çalışmalarına yönlendiren bir bölüm ve kaynakça geliyor. Tuzaklara ayrı bir bölüm açılmış olması iyi haber. İçeriğini göremedim, o yüzden bu bölümün ne kadar dürüst olduğunu söyleyemem.

En güçlü yanı

Utancı çözmek. Yetişkin DEHB'li birinin en ağır yükü çoğu zaman belirti değil, yıllardır "tembel", "dağınık", "potansiyelini kullanmıyor" cümlelerini duymuş olmak. Sitedeki utanç ve öz şefkat yazısında bunun neden bu kadar merkezde durduğunu yazdım. Her cümlesi eksiklikten kurulan bir kitap bu yükü artırıyor. Güçlü yanlardan başlayan bir kitap bu yükün bir kısmını indirebilir.

İkinci artı: sıralama. Önce tatlı noktayı bul, sonra zayıf yanları yamala. Sitedeki "hangi işler daha uygun" yazısında da aynı sezgiye vardım: meslek değil, işin özellikleri belirliyor. Bence uyum, kişinin bir özelliğinden çok o özellikle ortamın buluşmasından çıkıyor ve kitabın "tatlı nokta" kavramı bunu doğru yerden tutuyor.

Kanıt sorunu

Bu kitapla ilgili asıl tartışma burada. Yazar Psychology Today'deki kendi yazısında "armağan" fikrini hem bir betimleme hem bir müdahale olarak savunuyor. Betimleme olarak: DEHB'liler yaratıcılık, coşku, duygusal ifade, kişilerarası sezgi, çevre kaygısı ve liderlik gibi özellikleri paylaşıyor. Müdahale olarak: bu özelliklere odaklanmak özgüveni, motivasyonu ve notlar, iş, ilişkiler gibi sonuçları iyileştiriyor.

İki iddianın ayrılması aslında dürüst bir hamle, çünkü ikisi ayrı sınanır. Ama o yazıda gördüğüm dayanak ağırlıklı olarak klinik gözlem ve danışan öyküleri. Kontrollü bir çalışma göremedim.

Betimleme tarafına bakınca tablo karışık. White ve Shah'ın 2006 ve 2011 çalışmaları DEHB'li yetişkinlerin bazı yaratıcılık ölçümlerinde daha iyi olduğunu buldu ama örneklemler küçük, 2011 çalışması üniversite öğrencileriyle yapılmış. Hoogman ve arkadaşlarının 2020'de otuz bir davranışsal çalışmayı topladığı inceleme şunu söylüyor: ıraksak düşünmede avantaj çoğunlukla belirtileri yüksek ama tanısı olmayanlarda görünüyor, tanı almış gruplarda görünmüyor. Gerçek hayattaki yaratıcı başarı bildirimleri her iki grupta yüksek. Yakınsak düşünmede üstünlük yok. Ayrıntısını DEHB ve yaratıcılık yazısında tartıştım.

Müdahale tarafı da aynı soruyu soruyor: "güçlü yanlarına odaklan" cümlesi kimde işe yarıyor, kimde yaramıyor, ne kadar sürede? Kitabı okuyup kendini daha iyi hisseden biri bunu gerçek bir kazanım olarak yaşayabilir, bunu küçümsemiyorum. Ama hissedilen rahatlama ile ölçülen iş ya da okul sonucu aynı şey değil ve kitap ikinci türden bir kanıt sunuyorsa, ben onu başlıklardan göremiyorum.

Doğaya duyarlılık ve kişilerarası sezgi için aynı özenle bir araştırma yığını gösterebilecek durumda değilim. Kitabın kaynakçasına bakamadım. Bakmadan "yok" da demem.

Bir terim de var: sözlükte güçlü yanlar bakışı diye geçiyor. Doğru yerde kullanıldığında yararlı. Yanlış yerde, tabloyu hafifletiyor.

İlaç meselesi

Okur değerlendirmelerinde kitabın ilaca mesafesi dikkat dağıtıcı bulunmuş. Bunu metinden doğrulayamadım, bir okurun yorumu olarak aktarıyorum. Doğruladığım iki şey var. Yazarın 2005 haberinde ilaca dair söyledikleri, ve Psychology Today'deki yazısında yaklaşımının ilaç tartışmasından ayrı olduğunu söylemesi. Aynı yazıda bazı uzmanların ilaç şirketleriyle çıkar bağı olduğunu da ima ediyor.

İlaç kararını hekimle verirsin, bir kitap bu kararı vermez. Ama bir kitabın ilaca bakışı onu rafa koyarken baktığım üç şeyden biri. Hoogman incelemesi psikostimülanların yaratıcılığa genel olarak zarar verdiğine dair kanıt bulmadı. "İlaç yaratıcılığını alır" korkusuyla tedaviyi erteleyen biri için bu önemli bir bilgi. Sitedeki ilaç mı terapi mi yazısı ikisinin neden karşı karşıya konmaması gerektiğini anlatıyor.

Kime

Tanıdan sonraki ilk aylarda "bende bozuk olan şeylerin listesi" dışında bir şey okumak isteyen yetişkine. Kendini hep eksiklikle anlatmaktan yorulmuş, ama süper güç cümlelerine de inanmayan birine, kitap bir başlangıç çerçevesi sunabilir.

Kime değil: tedavi yöntemi arayana. İçindekilere bakılırsa bu bir müdahale protokolü olarak kurulmamış. Zorlandığı şey işi başlatmak, sistem kurmak ya da planı sürdürmek olan biri için başlıklarda bana ağırlıklı bir araç seti görünmüyor. O iş için The Adult ADHD Tool Kit çok daha yerinde.

Okuma sırası konusunda önerim şu: önce başlıklara bakıp ikinci ve üçüncü bölümle başlamak. Tatlı nokta ve zayıf yanları yamama bölümleri, kitabın en uygulanabilir olması muhtemel kısmı. Beş armağan bölümlerini ise bir iddia listesi olarak okumak daha sağlıklı: her birinin sonunda kendine "bu bende var mı, varsa hangi ortamda ortaya çıkıyor" diye sor, cevap evetse güzel, hayırsa bu seni eksik yapmaz.

Bir kişi daha var: zaten iyi gitmeyen bir dönemdeyken "armağanını kullan" cümlesini okumak istemeyen birine. O günlerde bu çerçeve yardım etmek yerine ikinci bir başarısızlık hissi yaratabilir.

Raftaki yeri

Sitedeki kitaplar arasında bu, güçlü yanlar rafının en açık temsilcisi. ADHD 2.0 de benzer bir çerçeveye yaslanıyor, orada da kanıt sorusu ayrıca açık. Honos-Webb'in kitabının farkı, bunu tezinin merkezine koyması ve çocuk kitabının devamı olarak yazılmış olması.

Rafın tersi ucunda eksikliği ve kanıtı öne alan kitaplar var; Rethinking Adult ADHD gibi. İkisini yan yana okumak, güçlü yan anlatısının nerede başlayıp nerede zarara döndüğünü görmeye yarıyor. Bu ayrımı DEHB'de güçlü yanlar meselesi yazısında yapmaya çalıştım.

Benim tavrım

Fikri sevmem için nedenim var, kitabı raftan indirmem için de. Utanç içinde yıllar geçirmiş biri için çerçeveyi çevirmek değerli. Ama bir çerçevenin değeri, ne kadar iyi hissettirdiğiyle değil, neyi doğru anlattığıyla ölçülür. Bu kitap birinci ölçütte iyi, ikincisinde ise kanıtını görmeden onay veremem.

Okuyacaksan şöyle oku: armağan cümlelerini bir hipotez olarak al, kendi hayatında denenecek bir şey olarak. Hangi ortamda ne ürettiğini birkaç hafta not et. Not defterin cümleyi doğrularsa güzel, doğrulamazsa yanılan kitaptır, sen değil.