The Explosive Child

Ross W. Greene'in 1998'de ilk kez yayımlanan, HarperCollins'ten çıkan ve sonra defalarca güncellenen ebeveyn kitabı. Gördüğüm kütüphane kayıtları dördüncü baskıyı 2010, altıncı baskıyı 2021 olarak gösteriyor. Altıncı baskı Harper'dan, kayıtta xvii ve 254 sayfa yazıyor. Tam adı The Explosive Child: A New Approach for Understanding and Parenting Easily Frustrated, Chronically Inflexible Children.

Türkçede Kronik Kitap'tan Zor Çocuk adıyla çıkmış: çeviren Tülin Er, 22 Ekim 2020, 272 sayfa. Satıcı sayfaları özgün adı yazmıyor. Yazar adı ve tanıtım metni eşleştiği için aynı kitap olduğunu düşünüyorum, ama hangi İngilizce baskıdan çevrildiğini doğrulayamadım. Net Kitap'tan 2017 tarihli Zor Çocukları Anlamak adlı 248 sayfalık bir baskı daha var; onun aynı kitabın daha eski bir çevirisi olup olmadığından emin değilim. Ben özgün adıyla yazıyorum.

Bu yazı kitabın içindekiler listesine, yayınevi ve kitapçı tanıtımlarına, okur özetlerine ve Greene'in modeli üzerine yayımlanmış çalışmalara dayanıyor. Bölüm başlıklarını yalnızca listede gördüğüm kadarıyla aktarıyorum, içeriğini göremediğim yerde göremediğimi söylüyorum.

Yazar kim

Greene klinik çocuk psikoloğu. Doktorasını 1989'da Virginia Tech'te yaptı, 1992'den 2013'e kadar Harvard Tıp Fakültesi'nin psikiyatri bölümünde çalıştı, sonra Virginia Tech'e döndü. Kar amacı gütmeyen Lives in the Balance kuruluşunun kurucu başkanı. Aynı yaklaşımın klinisyenlere dönük kitabı Treating Explosive Kids de (Ablon ile, 2005) onun.

Bir adlandırma meselesi var, bilmekte fayda var. Greene modele önce "Collaborative Problem Solving" dedi, bugün "Collaborative & Proactive Solutions" (CPS) diyor. Eski adı pazarlayan başka bir yapıyla bağının olmadığını ve onların işini onaylamadığını söylüyor. Eski baskılarda ve eski makalelerde eski ad geçiyor, o yüzden iki adı aynı modelin iki dönemi olarak okumak gerekiyor.

Çıkış fikri

Kitabın savı yayınevi tanıtımında açık: patlayan çocuklar kötü değil, ebeveynleri de kötü değil. Çocukta esneklikte, hayal kırıklığına dayanmada ve sorun çözmede bir beceri eksiği var. Akıl yürütme, davranış değiştirme programları, terapi ve ilaç çoğu zaman yetmiyor, çünkü hiçbiri o eksik beceriyi doğrudan öğretmiyor.

Bu fikrin bir cümlesi var ve ikinci bölümün adı da o: Children Do Well If They Can. Yani çocuk yapabilseydi yapardı. Greene bunu, okuma güçlüğü olan çocuğa yaklaşımımızla kıyaslıyor. Okuyamayan çocuğa "daha çok çabala" demeyiz, neden okuyamadığına bakarız. Esneyemeyen çocuğa aynı sabrı göstermemiz gerektiğini söylüyor.

DEHB kitabı olarak okunacak bir kitap değil. Okur özetlerinde, DEHB ya da bipolar bozukluk gibi tanıların çocuğun hangi düşünme becerisinin eksik olduğunu söylemediği vurgulanıyor. Kitap tanıdan bağımsız, davranışın arkasındaki beceriye bakıyor. Bu yüzden DEHB'li çocuğun ebeveyni için de işe yarar, ama rafın geri kalanı gibi DEHB'nin kendisini anlatmıyor.

İçindekiler: ilk beş bölüm

Elimdeki içindekiler listesi HarperCollins'in ISBN 9780060779399 numaralı baskısına ait ve on iki bölümlük bir yapı gösteriyor. 2021 baskısının bölüm adlarının birebir aynı olduğunu doğrulayamadım. İkinci baskı olarak listelenen eski bir içindekiler listesinde bölümlerin çoğu başka adlar taşıyor (Terrible Beyond Two, Corrective Lenses, Basket Case, Roadmaps), yani kitap yeniden yazılarak değişmiş. Basket Case'in Plan B'nin eski, sepetli adıyla ilgili olduğunu tahmin ediyorum, ama doğrulayamadım.

Açılış bölümü The Waffle Episode, kitabın vakası. Okur özetlerine göre bu bölüm, kendi gündeminden başkasının gündemine geçmesi istenen bir çocuğun tepkisini anlatıyor. Ardından Children Do Well If They Can ilkeyi kuruyor.

Üçüncü ve dördüncü bölüm, Pathways and Triggers ile Pathways and Triggers Brought to Life, kitabın haritası. Okur özetlerinde "patikalar" olarak geçen beceri alanları şunlar: yürütücü işlevler, dil işleme, duygu düzenleme, bilişsel esneklik ve sosyal beceriler. Tetikleyiciler ise patlamayı rutin biçimde başlatan çözülmemiş sorunlar: ödev, geçişler, yemek, uyku, kardeş kavgası. Dördüncü bölüm bu haritayı dört çocuk üzerinden canlandırıyor.

Burada sitenin yürütücü işlevler sözlüğüyle kitabın dili neredeyse örtüşüyor. Bence "patika ve tetikleyici" dili, bugünkü CPS kullanımındaki "eksik beceriler ve çözülmemiş sorunlar" ifadesinin eski hali. Bu eşleştirme benim, kitaptan doğrulanmış bir bağ değil.

Beşinci bölüm The Truth About Consequences on iki sayfa. Okur özetine göre bölüm önce standart davranış yönetimini altı öğeyle tarif ediyor (bol olumlu ilgi, daha az ve net komut, uygulatma, kayıt sistemi, ödül ve ceza, geri adım atmama) sıralıyor. Bazı ailelerde işe yaradığını kabul ediyor, ama esneklik öğretmediği için bazı çocuklarda patlamaları artırdığını söylüyor. Greene'e göre sonuçlar yalnızca iki iş görür: doğruyu yanlışı öğretmek ve motive etmek. Patlayan çocuk zaten kuralı biliyor ve sıkıntıdan kaçmak istiyor, yani ceza bir şey eklemiyor.

Plan B ve ortadaki iki bölüm

Kitabın ağırlığı tam ortada. Plan B kırk altı sayfa, hemen ardından gelen Learning Curves de kırk altı sayfa. Yani on iki bölümün üçte biri bu ikiliye ayrılmış. Planlar şöyle: Plan A, sorunu yetişkinin isteğini dayatarak tek taraflı çözmek. Plan C, beklentiyi şimdilik rafa kaldırmak. Plan B, sorunu çocukla birlikte, önceden çözmek.

Plan B'nin üç adımı Greene'in kendi materyallerinde şöyle: önce çocuğun işin neresinin zor olduğunu anlatmasını sağlayan empati adımı, sonra yetişkinin kaygısını ortaya koyan adım, sonra ikisinin de gerçekten yapabileceği ve ikisini de tatmin eden bir çözüm bulmak için çağrı. Okur özetleri iki kullanım ayırıyor: sakin zamanda yapılan proaktif Plan B ve çocuk kaynama noktasına yaklaşırken yapılan acil Plan B.

Bence kitabın en iyi fikri Plan C. Her şeyi aynı anda düzeltmeye çalışan ebeveynin önüne "bunu şimdilik bırak" seçeneğini meşru bir hamle olarak koyuyor. Hukuk eğitimi almış biri olarak Plan B'nin iskeleti bana arabuluculuk oturumunu hatırlatıyor: önce tarafların kaygısı, sonra ortak çözüm.

Learning Curves bölümünün ne anlattığını doğrulayamadım. Başlığından ve uzunluğundan, Plan B'nin pratikte nasıl tutup nasıl tutmadığına dair bir uygulama bölümü olduğunu tahmin ediyorum, ama bu tahmin.

Son bölümler: beceri, aile, ilaç, sınıf

Teach Your Children Well yirmi sekiz sayfa ve başlığı beceri öğretimini işaret ediyor. Family Matters yirmi altı sayfa; adından aile içi dinamikleri ele aldığını anlıyorum, ayrıntıyı göremedim. Better Living Through Chemicals yalnızca on iki sayfa. İlaç konusuna ayrılan alan bu kadar ve kitabın ilaç hakkında ne dediğini içindekilerden öteye doğrulayamadım. The Plan B Classroom yirmi sekiz sayfa, öğretmenler için ayrı bir bölüm. Son bölüm Now Is the Time altı sayfa.

Sınıf bölümünün varlığı önemli. Greene'in kuruluşu modelin okullarda, psikiyatri servislerinde ve gençlik tutukevlerinde kullanıldığını söylüyor.

En güçlü yönleri

Birincisi, suçlamanın yönünü değiştirmesi. DEHB'li bir yetişkin olarak bu kitaptaki asıl cümlenin çocuklar kadar bizim de kendimize söyleyebileceğimiz bir cümle olduğunu düşünüyorum. Yapamıyorsam, belki isteksizlikten değil, eksik bir beceriden. Utanç ve öz şefkat yazısında anlattığım mekanizma tam burada devreye giriyor: düzeltilen çocuk kendini kusurlu sanıyor.

İkincisi, ebeveyni de suçlamaması. Üçüncüsü, somut bir araç vermesi. "Çocuğuna empati göster" demek kolay. Plan B ise önce neyi sorup sonra neyi söyleyeceğini sıralıyor. Bunu önemsiyorum, çünkü DEHB'de iyi niyet çoğu zaman sorun olmuyor, sıra ve yapı eksik kalıyor.

Dördüncüsü, kitabın patlamayı bir ahlak sorusu olarak değil, planlanabilir bir sorun olarak ele alması. Hangi sorunun tetiklediği biliniyorsa önceden konuşulabiliyor, ve konuşma sırasında çocuğun söyledikleri çözümün hammaddesine dönüşüyor. Sitedeki öfke patlamaları yazısında anlattığım "o anda ne yapılır" sorusunun kitaptaki karşılığı, bence, patlamadan önceki konuşma.

Zayıf yanları ve kanıt

Kanıt tablosunu dürüstçe koymak lazım, çünkü kitabın popülerliği kanıtın önüne geçmiş durumda.

En bilinen randomize çalışma Ollendick ve arkadaşlarının (Greene de yazarlar arasında) çalışması: yedi ile on dört yaş arasında karşı gelme bozukluğu olan 134 çocuk, CPS, ebeveyn yönetimi eğitimi ya da bekleme listesine atanmış. İki aktif tedavi bekleme listesinden iyi çıkmış ve birbirinden farklı çıkmamış. Her ikisinde de çocukların yaklaşık yarısı sonda tanı ölçütlerini karşılamıyor. Yani CPS'in üstünlüğünü değil, benzerliğini gösteriyor. Yazarların kendi sınırlamaları da açık: bekleme grubu on bir kişi kalmış ve hiç iyileşme olmadığı için kapatılmış, her kolda yaklaşık yüzde yirmi kayıp var, örneklem çoğunlukla beyaz ve orta sınıf, uzun takip yok. Karşılaştırılan ebeveyn eğitimi de Barkley'in programından uyarlanmıştı.

Greene'in 2004 çalışması 47 çocukla yapıldı ve takibi kısa. Avustralya'daki 2023 çalışması 160 gençle benzer sonuçlar verdi, standart bakım grubu yoktu. Irritabilite için on iki kişilik bir pilot çalışma var. Kanıt toplayan bir değerlendirme sitesi de ortak sınırlılıkları sıralıyor: küçük örneklem, benzer demografi, yüksek kayıp, kısa takip.

İki nokta daha. Bu çalışmalar kitabı okumayı değil, klinisyenle yürütülen on iki haftalık programı sınadı. Kitabın tek başına etkisini sınayan bir çalışma görmedim. Ayrıca çalışmaların hedef kitlesi karşı gelme bozukluğu olan çocuklar, DEHB'li çocuklar değil. DEHB için kullanmak bir çıkarım. Sitedeki ebeveyn eğitimi programları yazısında anlattığım gibi, davranışsal ebeveyn eğitimi DEHB'li çocuklarda ilk basamak tedavilerden biri, ilaç kararı ise her durumda hekimle verilir. Greene'in modeli bunların yerine geçmiyor.

Okur özetlerinde yöntemin zaman alıcı olduğu eleştirisi de geçiyor. Bence haklı: Plan B sakin bir yarım saat istiyor ve DEHB'li bir ebeveynin elinde o yarım saat her zaman olmuyor.

Kime, kime değil

Küçük bir değişiklikte, bir talimatta ya da bir engelde defalarca patlayan çocuğun ebeveynine, öğretmenine ve onunla çalışan klinisyene. Şiddetli ya da güvenliği tehdit eden patlamalarda kitap tek başına yetmez, bir uzmanla çalışmak gerekir.

Hızlı bir ödül sistemi arayan ebeveyne değil. Bunun için sitedeki ödül sistemi yazısı daha uygun. DEHB'nin ne olduğunu anlatan bir giriş arayan birine de değil.

Rafın içindeki yeri

Rafta ebeveyn kitapları üç yerden bakıyor. Barkley'in DEHB ile Baş Edebilme kitabı davranışsal ebeveyn eğitiminin kalın başvuru kaynağı. Kısa hali 12 Principles. Hallowell ve Jensen'in Superparenting for ADD kitabı sevgiyle başlıyor. Greene bu üçünden ayrılıyor: ödül ve ceza sistemini kurmak yerine, o sistemin neden çalışmadığını sorguluyor.

Burada küçük bir gerilim var ve saklamak istemiyorum. Sitedeki jeton tablosu yazısı davranışsal ebeveyn eğitiminin parçası olarak ödül sistemini anlatıyor, Greene'in The Truth About Consequences bölümü ise ödül ve ceza sistemlerine mesafeli. Kanıt tarafında ise Ollendick çalışması ikisinin de karşı gelme bozukluğunda benzer sonuç verdiğini gösteriyor. Bu yüzden ikisini rakip değil, farklı kapılar olarak okuyorum: biri davranışı yapılandırıyor, öteki eksik beceriyi konuşarak hedefliyor. Hangisinin hangi çocuğa uyduğunu çocuğu tanıyan kişi ve klinisyen belirler.

Kitabı çocuğu olmayan, ama DEHB'li bir yetişkin olarak okuyan biri için de bir kullanımı var. Plan B'nin üç adımı iki yetişkin arasındaki iş çatışmasına ya da bir ev arkadaşıyla yaşanan sürtüşmeye de uyarlanabilir. Bu benim yorumum, kitap böyle bir kullanım önermiyor.

Okulda sınıf öğretmeniyle çalışırken öğretmenle görüşmek yazısı yanına iyi gider.

Benim tavrım

Kitabın değeri tekniğinde değil, sorunun cümlesini değiştirmesinde: "neden yapmıyor" yerine "ne eksik". Kanıtı iddiasından küçük, ama sorduğu soru doğru soru. Ben ödül tablosunun yerine değil, yanına koyardım.