The Disorganized Mind

Tam adı The Disorganized Mind: Coaching Your ADHD Brain to Take Control of Your Time, Tasks, and Talents. St. Martin's Press'ten 2008 baharında çıktı; yayıncı ve kitapçı kayıtlarında çıkış tarihi 1 Nisan 2008. Bir kütüphane kaydı basılı kitabı 2007 tarihli ve xiv + 283 sayfa olarak gösteriyor, e-kitap kayıtları 304 ile 371 arasında sayfa veriyor. Kayıtlar birbirini tutmuyor, ben de tek bir sayı vermiyorum. Sonraki yıl St. Martin's Griffin'den ciltsiz basımı çıkmış.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; özgün adıyla yazıyorum.

Bir şeyi baştan söyleyeyim. Bu yazı kitabın içindekiler listesine, yayınevi tanıtımına, kitaptan açık duran bir ön okuma bölümüne ve yayımlanmış koç ve okur değerlendirmelerine dayanıyor. Kitabı baştan sona okuduğumu iddia etmiyorum. Bölümlerin içini göremediğim yerde göremediğimi yazacağım.

Yazar kim

Nancy Ratey'nin Harvard'dan eğitim yüksek lisansı var (Ed.M., 1991), lisansını Ohio State'ten almış. Kendi biyografisinde ve ona yakın kaynaklarda DEHB koçluğu mesleğinin kurucularından biri olarak anılıyor. Dikkat Eksikliği Bozukluğu Derneği ADDA'nın eski başkanı, koçluk için ilke metni hazırlayan ulusal komitenin başkanı, Master Certified Coach. Bu bilgilerin hepsi ya kendisinin ya da onu tanıtan sayfaların anlatımı. Bağımsız bir kaynaktan doğrulayamadım, o yüzden "kendi anlatımıyla" diye okuyorum.

Kitabın ilk bölümünün ön okumasında, disleksi tanısını Ohio State'te, DEHB tanısını Harvard'da aldığını anlattığı görülüyor. Yani kendisi de içeriden bakıyor. Daha önce ortak yazar olarak Tales from the Workplace (1997), Coaching College Students with AD/HD (2001) ve AD/HD Throughout the Lifespan (2003) kitaplarında yer almış.

Önsözü John J. Ratey yazmış; Driven to Distraction'ın ortak yazarı. Son söz Sam Goldstein'dan.

Çıkış fikri

Kitap bir DEHB ders kitabı olarak kurulmamış. Alt başlıktaki fiil, coaching, her şeyi söylüyor: koçun seansta yaptığı işi okurun eline vermeye çalışıyor. Yayınevi tanıtımı DEHB'li yetişkinlerin çoğunun karmaşa içinde yaşadığını ve bunun böyle sürmek zorunda olmadığını söylüyor. John Ratey'nin önsözünde de insanların koçlukla ya da kendi kendine koçlukla hayatlarını değiştirebileceği fikri var.

Bu ayrım kitabın tonunu belirliyor. Neden sorusundan çok ne yapacaksın sorusuyla ilgileniyor. Beyin bilimi ya da tanı ölçütü bekleyen biri başka bir yere bakmalı.

Sitedeki DEHB koçluğu nedir yazısında koçluğun neyi çözdüğünü, neyi çözmediğini ayrıntılı yazdım. Kısaca: gündelik işleyişe odaklanan yapılandırılmış bir destek, terapinin ya da ilacın yerine geçmiyor. Ratey'nin kitabı bu türün kitap hali.

Zaman, erteleme, dürtüsellik, dikkat dağınıklığı ve geçişler, kitabın ikinci kısmının başlıkları. Bunlar yürütücü işlevlerin gündelik hayattaki karşılıkları. Ama bu terimi kitabın kendi kuramsal dili olarak kullanıp kullanmadığını içindekilerden göremedim. Çerçeveyi ben kuruyorum.

Birinci kısım: koç ve yöntemi

Birinci kısım "Coaching" adını taşıyor ve dört bölümden oluşuyor. Bölüm başlıklarının ve sayfa numaralarının altını çizeyim, çünkü oran bir şey söylüyor.

İlk bölüm "How I Came to Coaching", yazarın koçluğa nasıl geldiğini anlatıyor: tanı, ismin önemi, Harvard dönemi. Yaklaşık on iki sayfa. İkinci bölüm koçluğun nasıl işlediğini açıklıyor, on altı sayfa kadar. Üçüncü bölüm "Self-Coaching", on sekiz sayfa. Dördüncü bölüm "Finding the A-N-S-W-E-R", otuz altı sayfa ve kısmın en uzunu.

Sayfa aralıklarını içindekilerden hesapladım. ANSWER, Ratey'nin kendi kendine koçluk için önerdiği altı adımlı bir kısaltma. Bir koçun incelemesindeki özete göre adımlar şöyle: DEHB'ni ve zorluklarını kabul et, ilk başta bir ya da iki konuya odaklan, güçlü yanlarına dayanan bir plan kur, planı uygula, ilerlemeyi düzenli değerlendir, döngüyü tekrarla. Kısaltmadaki her harfin tam karşılığını kitabın kendi sayfasında görmedim, o yüzden bu özeti ikinci elden saymak lazım.

Okur alıntılarından bir şey daha öğreniyorum: Ratey bir seferde birkaç şeyi değiştirmeyi öneriyor, fazlasını denemenin başarısızlığa hazırlık olduğunu söylüyor. Bir strateji tutmadığında gerçekte ne yaptığını not edip planı kendi güçlü yanlarına göre yeniden kurmak da önerilerinden. Bir de kayıt defteri: görünür yerde, sabit bir noktada, yanında kalemiyle ve hatırlatıcıyla.

Bu üç fikir bana mantıklı geliyor. Tek kalem, tek defter, birkaç hedef: kitap yalnızca bunları söylese bile işe yarar bir kitap olurdu.

İkinci kısım: beş sorun

Kitabın kalbi "Coaching the ADHD Brain", 85. sayfada başlıyor, 211'e kadar sürüyor. Metnin yaklaşık yarısı. Beş bölüm, her biri tek bir sorun.

Time Mismanagement. Yirmi sayfa kadar. Bir koçun aktardığı özetten gördüğüm kadarıyla önerilenler arasında şunlar var: hiperodak yolu kapatabildiği için molaları önceden planlamak, işlere zaman blokları ayırmak, bir günde on değil iki iş yapmanın gerçekçi olabileceğini kabul etmek, bir hesap verme ortağı bulmak ve sürekli tekrarlanan bir işin, mesela işe hazırlanmanın, süresini ölçmek. Ratey'nin okur alıntısında geçen bir fikir de zaman algısının özür dilemekle ya da söz vermekle değişmeyeceği, sorunu kendinden ayırıp harekete geçmenin değiştireceği. Sitedeki zaman körlüğü yazısıyla aynı yere bakıyor.

Procrastination. Otuz sayfa; ikinci kısmın en uzun bölümü. İçeriğini doğrulayamadım. Uzunluğu bile kitabın nerede durduğunu gösteriyor: yazar için asıl düğüm burası. Sitede erteleme türlerini ayrı ayrı yazdım, çünkü DEHB'de erteleme çoğu zaman bir karakter kusuru olmaktan çok başlatma ve sürdürme sorunu.

Impulsivity. Yirmi dört sayfa. İçerik hakkında bir şey söyleyemem.

Distractibility. Yirmi sekiz sayfa. Bir incelemede Ratey'nin okura üç soru sorduğu aktarılıyor: ana taahhüdümün önüne ne çıkabilir, kendimi dikkat dağıtıcıya girmekten nasıl alıkoyarım, hiç yaşanmasını nasıl önlerim. Soruların sırası hoşuma gitti. Engeli önceden bulmak, çıkınca direnmekten kolay.

Transitions. Yirmi sayfa. Geçiş güçlüğünün ayrı bir bölüm olması, bence kitabın en iyi kararlarından. Geçiş güçlüğü DEHB kitaplarının çoğunda bir alt başlık olarak kalıyor. Burada kendi bölümü var.

Üçüncü ve dördüncü kısım

"Strategies for a Balanced Life" yaklaşık otuz sayfa: ev ortamı (yaklaşık sekiz sayfa), bedensel sağlık (on) ve ruhsal ve zihinsel iyilik hali (altı). İkinci kısımdan çok daha kısa. Bu, kitabın iddiasının merkezinde işleyişin olduğunu, hayat dengesinin ek olarak durduğunu gösteriyor.

Dördüncü kısım "Living or Working with Someone with ADHD", DEHB'li birini sevmeye ve onunla çalışmaya ayrılmış. On üçüncü bölümün başlığı "Loving Someone with ADHD, or, Did I Sign Up for This?", yani böyle olacağını bilsem kabul eder miydim sorusuyla geliyor. On dördüncü bölüm DEHB'li biri için ya da onunla çalışmaya ayrılmış ve alt başlığı sağ beyinli bir yöneticinin sol beyinli bir sağ kola ihtiyacı olduğunu söyleyen bir espriyle geliyor. Sağ beyin ve sol beyin ayrımı popüler psikolojide dolaşan bir kalıp, nörobilimde bu kadar keskin bir ayrım yok. Başlıktaki şaka olarak okunabilir, ama gerçek bir model olarak okunmamalı. İki bölümün içeriğini göremedim. Yine de böyle bir kısmın varlığı, kitabın DEHB'li okuru yalnız bir birey olarak değil, bir ilişkinin parçası olarak da düşündüğünü gösteriyor.

Kitap "Final Thoughts" ve Goldstein'ın sonsözüyle kapanıyor. Ek A "Index of Strategies" adıyla stratejilerin dizini; ek B DEHB kaynakları. Kayıtlara göre kaynakça yalnızca iki sayfa, 274 ile 275.

En güçlü yönleri

En belirgin güç, kitabın bir koçun elinden çıkmış olması. Ratey'nin kitabı bir araştırmacının ya da terapistin kitabından farklı bir şeye uğraşıyor: pratik bir sorunun nasıl küçüğe bölüneceğine. Tek seferde birkaç değişiklik, çalışmayan stratejiyi bırakmadan önce gerçekte ne yaptığını not etmek, kayıt defterini görünür bir yere koymak gibi fikirler uygulama düzeyinde konuşuyor.

Beş sorunun ayrı bölümlere dağılması da okurun kitabı baştan sona okumak zorunda kalmamasını sağlıyor. Ben olsam bir hafta zamana, ertesi hafta geçişlere ayırırdım. Ek A'daki strateji dizini de kitabı bir daha açıp bakılabilecek bir kaynağa çeviriyor, DEHB kitaplarında bunu her zaman göremiyorum.

Dördüncü kısım ayrı bir artı. DEHB'li biriyle yaşayan ya da çalışan birinin eline verilebilecek bir bölüm olması, kitabı bir aile ya da ekip içinde konuşulabilir yapıyor. Son olarak yazarın kendi DEHB'si var. Bunun kitabı kendiliğinden iyi yapmadığını biliyorum, ama bir koçun bu işi içeriden bilmesi okurun güvenini etkiliyor.

Zayıf yanları ve kanıt

Koçluğun kanıtı hala ince. Koçlukla ilgili araştırmaların bir derlemesi sonuçların tutarlı biçimde olumlu olduğunu söylüyor, ama örneklemler küçük, tasarımlar birbirine benzemiyor. Prevatt ve Yelland'ın 2015 tarihli çalışmasında sekiz haftalık bir programa katılan 148 üniversite öğrencisi izlendi, kontrol grubu yoktu. Yazarlar da randomize tasarımlara ihtiyaç olduğunu yazdı. Koçların bir meslek sitesinde derlenen araştırma özeti kaynak olarak iki konferans posteri ve bir kitap gösteriyor. Karşılaştırma için: yetişkin DEHB'de bilişsel davranışçı terapinin randomize çalışmaları var. Koçluk bu düzeyde sınanmış değil.

Kitap 2008'de çıktı, yani bu çalışmalardan ve derlemelerden önce. Kitabın kanıta nasıl yaslandığını göremiyorum. Kayıtlara göre kaynakçası iki sayfa, o da koçluk araştırmalarının bugünkü birikimini yansıtamaz.

Satıcının kitabı. Yazarın mesleği, anlattığı yaklaşımın var olmasına bağlı. Bu, kitabı kötü yapmıyor. Ama kanıt iddialarını daha sıkı okumayı gerektiriyor. Bir incelemede becerilerin ilaçtan daha önemli olduğu söyleniyor. Bu kitabın tutumu mu, incelemecinin mi, bilemiyorum. Her halükarda DEHB'de ilacın yerini koçluk almaz.

Okur kaydı karışık. Goodreads'te yaklaşık 900 puanlamada 3,9 civarı; Everand'da elli üç puanlamada 3,5. Everand'daki özet, üretkenlik literatürünü bilenler için tekrar olabileceğini ve yazarın kişisel anekdotlarının bazı okurlara dağınık geldiğini söylüyor. Bu bir yapay zeka özeti, ağırlığını buna göre veriyorum.

Yaş. İlk iPhone'dan yaklaşık on ay sonra çıkan bir kitap. Dikkat dağınıklığı bölümünün örneklerini göremedim ama telefonun, bildirimin ve bitmeyen akışın bugünkü hali orada yoktur diye düşünüyorum.

Kendi başına kullanmanın ironisi. Kayıt defteri tutmak, hatırlatıcı kurmak, döngüyü tekrarlamak: tam da DEHB'nin zorlandığı şeyler. Kitap bunun farkında görünüyor, çünkü hatırlatıcıyı ve görünürlüğü ayrıca anıyor. Ama haftalık bir koç randevusunun dışarıdan getirdiği yapıyı bir kitap veremiyor.

Kimin için, kimin için değil

Tanısı olan, ne olduğunu anlamış ve artık işleyişine bakmak isteyen bir yetişkin için. Koç tutacak parası ya da enerjisi olmayan, ama koç gibi soru soracak bir sese ihtiyacı olan biri için. Bir koçun incelemesi de kitabı tam böyle okurlara öneriyor.

Kitap, bir koçla çalışmaya başlamadan önce yöntemin ne olduğunu görmek isteyen için de iyi bir ön okuma olabilir.

Tanıyı yeni almış ve yas ya da utanç içindeki biri için değil. Ona önce Driven to Distraction gibi bir tanıma kitabı gerekiyor. DEHB'nin neden olduğunu, ilacın nasıl çalıştığını ya da tedavinin kanıtını arayan biri için de değil.

Rafın içindeki yeri

Rafta üç ayrı ses var. Driven to Distraction tanıtır: bu sensin, bu normal. The Adult ADHD Tool Kit bilişsel davranışçı terapinin araçlarını sunar, sınanmış bileşenlere yaslanır. Ratey'nin kitabı üçüncü bir ses: bir koçun sorduğu sorular. Önce araç değil, soru geliyor.

Fark şurada: Tool Kit araçlarını klinik bir ekibin terapi deneyiminden ve sınanmış bileşenlerden alıyor, Ratey ise koçluk mesleğinden. Biri araçları sıralıyor, öteki sorunları. Birbirlerini dışlamıyorlar ama aynı güvenle okunmuyorlar. Bir de Mastering Your Adult ADHD var: haftalık modüllerle yürüyen, ölçülmüş bir program. Kanıt düzeyi bakımından Ratey'nin kitabı, bence, bu üçlünün en altında duruyor.

Benim tavrım

Ben olsam bu kitabı baştan sona okumazdım. Birinci kısımdan ANSWER'a kadar giderdim, kendimi en çok yakalayan sorunun bölümünü açardım, sonra kitabı kapatır, tek bir değişiklikle bir hafta çalışırdım. Kanıtı ince bir yöntemi iddiasına göre değil, bana neye yaradığına göre tartmak daha dürüst.

Kitabı bir tedavi yöntemi olarak değil, iyi sorular soran bir çalışma arkadaşı olarak görüyorum. Bu rolde değerli. Tedavi rolüne oturtulduğunda ise elindeki kanıt buna yetmiyor.