ADD-Friendly Ways to Organize Your Life

İki yazarı var ve bu kitabı değerli kılan şey de bu ikili.

Judith Kolberg profesyonel bir düzenleyici. 1989'da kendi düzenleme şirketini kurdu. 1992'de kronik dağınıklıkla yaşayan insanlara odaklanan bir çalışma grubu başlattı; bu grup bugün Institute for Challenging Disorganization adıyla sürüyor. "Kronik dağınıklık" kavramını ortaya atan kişi olarak da anılıyor.

Kathleen Nadeau klinik psikolog. Maryland'deki Chesapeake DEHB Merkezi'nin kurucusu ve klinik direktörü. Otuz yılı aşkın süredir DEHB tanısı ve tedavisi üzerine çalışıyor, bu alanda çok sayıda kitabı var ve kadınlarda DEHB'nin tanınması için erken dönemden beri uğraşan isimlerden biri.

Kitabın ilk baskısı 2002'de Brunner-Routledge'dan çıktı. İkinci baskı 2016'da Routledge'dan geldi ve dijital bilgi düzeni, dikkat dağıtıcılar, para yönetimi ve internetin zaman yutan tarafı üzerine yeni bölümler ekledi.

Doğrulanmış bir Türkçe basımına ulaşamadım; İngilizce adıyla yazıyorum.

Bir düzenleyiciyle bir klinisyen

DEHB rafındaki düzen kitaplarının çoğu ya bir psikoloğun ya da bir düzenleyicinin elinden çıkıyor.

Psikoloğun yazdığı kitap neden zorlandığını çok iyi anlatıyor ama bir dolabın içini nasıl kuracağını bilmiyor. Düzenleyicinin yazdığı kitap dolabı çok iyi kuruyor ama sen o dolabı üç hafta sonra neden yine dağıttığını anlamıyor.

Bu kitapta ikisi aynı sayfada. Kolberg sahadan, insanların evlerinden ve kâğıt yığınlarından geliyor. Nadeau DEHB'nin dikkat, zaman algısı ve karar verme üzerindeki etkisini biliyor. Yöntemler bu iki bilginin kesiştiği yerde kuruluyor.

Kitabın omurgası

İkinci baskı sekiz kısımdan oluşuyor:

1. Başlarken
2. DEHB'nin kontrolünü almak
3. Eşyaları düzenlemek
4. Zamanı düzenlemek
5. Bilgiyi düzenlemek
6. Parayı düzenlemek
7. Dijital dünyada düzen
8. Kapanış

İlk kısmın üç bölümü kitabın bütün mantığını veriyor. Birincisi DEHB'ye uygun düzenlemenin farklı bir yaklaşım olduğunu anlatıyor. İkincisi DEHB'nle birlikte çalışan stratejileri. Üçüncüsü başarının çerçevesini oluşturan yapı ve desteği.

Strateji, yapı, destek. Kitabın geri kalanı bu üç kavramın farklı alanlara uygulanması.

Üç destek düzeyi

Kitabın en kullanışlı fikirlerinden biri bu ve genel düzen tavsiyesinde neredeyse hiç karşıma çıkmadı.

Her strateji için üç düzey destek öneriliyor:

Birinci düzey: kendi kendine. Zamanlayıcılar, hatırlatıcılar, görünür işaretler, kendi kurduğun küçük sistemler.

İkinci düzey: profesyonel olmayan destek. Aile, arkadaş, eş. Bir şeyi birlikte yapmak ya da birinin yanında olması.

Üçüncü düzey: profesyonel destek. Profesyonel düzenleyici, DEHB koçu, terapist, muhasebeci.

Somut bir örnek vereyim. Aylardır açılmamış bir zarf yığını var.

Birinci düzeyde, yığının yanına bir zamanlayıcı koyup on beş dakika boyunca sadece zarfları açıp üç kutuya ayırıyorsun: at, işlem yap, sakla.

İkinci düzeyde, kâğıt işlerinde iyi olan bir arkadaşını çağırıyorsun. Kitap buna "paper partner", yani kâğıt ortağı diyor. Kararları o vermiyor; sen karar verirken yanında oturuyor, soruları soruyor, dağıldığında seni geri getiriyor.

Üçüncü düzeyde, yığın o kadar büyümüş ve içinde vergi, borç, resmî yazılar varsa bir uzmandan yardım alıyorsun.

Bu yapı iki şey yapıyor. Birincisi, yardım istemeyi bir başarısızlık olmaktan çıkarıp sistemin olağan bir parçası hâline getiriyor. İkincisi, birinci düzey işe yaramadığında okura "demek ki beceremiyorum" yerine "bir üst düzeye geçmem gerekiyor" demeyi öğretiyor.

Gözden ırak, gönülden ırak

Kitabın bir başka önemli kavramı, İngilizce baş harfleriyle OOSOM diye kısaltılan "out of sight, out of mind" fikri.

DEHB'li birçok insan için bir çekmeceye kaldırılan şey artık yok. Dolaba konan malzeme unutuluyor, kapaklı kutudaki evrak hiç hatırlanmıyor, sonra aynı şey bir daha satın alınıyor.

Klasik düzen tavsiyesi bunun tam tersini söylüyor: yüzeyleri boşalt, her şeyi kapalı dolaplara kaldır, göz önünde bir şey bırakma.

Kitap bu tip insanlar için görünür düzen öneriyor. Kapaksız kutular, şeffaf kaplar, açık raflar, askılar, duvar panoları. Eşya düzenli ama göz önünde.

İlk okuduğumda bu kadar basit bir fikrin bu kadar uzun süre aklıma gelmemesine şaşırdım. Yıllarca kapalı dolaplarla kavga etmiş, suçu hep kendimde bulmuştum.

Bu fikri sitede görünür yer sistemi yazısında kendi uygulamama dönüştürdüm.

Dağınıklık arkadaşı

Kâğıt ortağının bir benzeri de eşyalar için var: "clutter companion", yani dağınıklık arkadaşı.

Bu kişi sen yığınları ayıklarken yanında duruyor. Senin yerine atmıyor, senin yerine düzenlemiyor. Varlığıyla işe odaklı kalmana, erteleme kararlarını fark etmene yardım ediyor.

Bu fikir, bugün "body doubling" ya da eşlikçi çalışma adıyla yaygınlaşan yöntemle çok yakın. Kolberg eşlikçi fikrini daha önce, 1998 tarihli kronik dağınıklık kitabında da kullanmıştı; terimin kendisi ise genellikle DEHB koçu Linda Anderson'a atfediliyor. Eşlikçi çalışma yazısında bu yöntemin neden işe yaradığını anlattım.

Maraton yerine kısa koşular

Kitap düzen işini uzun, tek seferlik bir hesaplaşma olarak görmüyor.

Hafta sonunu tamamen evi toparlamaya ayırmak DEHB'li biri için genellikle kötü biter. İlk iki saat enerji yüksek, sonra dikkat dağılıyor, iş yarım kalıyor ve ev başlangıçtan daha dağınık görünüyor. Üstüne bir de "yine bitiremedim" duygusu ekleniyor.

Kitabın önerisi kısa, belirli sınırları olan koşular. On beş dakika, tek bir çekmece, bir raf, bir yığın. Bitince dur. Bu, hem başlama eşiğini düşürüyor hem de işin yarım kalma riskini azaltıyor.

Bir de sistemin kişiye "doğru hissettirmesi" gerektiği fikri var. Bir düzen yöntemi ne kadar mantıklı olursa olsun, kullanan kişiye ters geliyorsa uzun süre yaşamıyor. Kitap bu yüzden tek bir doğru sistem önermiyor, okurun kendi tercihlerini fark etmesini istiyor.

Para ve dijital dünya

İkinci baskıyı birinciden ayıran iki kısım var ve ikisi de bence kitabın en çok ihtiyaç duyulan yerleri.

Para. DEHB'de para yönetimi çok az konuşulan ama hayatı en çok etkileyen alanlardan biri. Unutulan faturalar, gecikme cezaları, dürtüsel harcamalar, açılmayan banka yazıları. Kitap parayı da eşya ve zaman gibi bir düzen meselesi olarak ele alıyor. Bu çerçeve bana şu soruları sordurdu: bilgi nereye geliyor, kim takip ediyor, ne zaman bakılıyor? Üç destek düzeyi burada da işe yarıyor; bir muhasebeciden ya da parayla arası iyi bir aile üyesinden yardım almak ikinci ya da üçüncü düzeyin doğal parçası.

Dijital dünya. Dijital dikkat dağıtıcılar ve internetin kitapta "kara delik" olarak anılan tarafı. Bir şeye bakmak için açılan tarayıcı, bir saat sonra alakasız bir sayfada kapanıyor. Bu kısım dijital bilgiyi düzenlemeyi ve dikkat dağıtıcılarla baş etmeyi ele alıyor.

Bu iki alan, kitabın ilk baskısında yoktu ya da çok sınırlıydı. İkinci baskıyı okumak bu yüzden önemli.

İkinci düzey desteğin bir riski

Kitapta çok vurgulanmayan ama benim üzerinde durduğum bir nokta var.

İkinci düzey destek çoğu zaman bir eşten ya da aile üyesinden geliyor. Bu destek çok değerli ama bir tuzağı da var: destek veren kişi zamanla ebeveyn rolüne kayabiliyor. Hatırlatan, denetleyen, sonunda da işi kendisi yapan kişi hâline geliyor.

Bu kayma hem ilişkiyi yıpratıyor hem de DEHB'li kişinin kendi sistemini kurmasını engelliyor. Kâğıt ortağı ya da dağınıklık arkadaşı fikrinin güzel yanı, desteğin sınırlarının belli olması: yanında oturuyor, kararı sana bırakıyor. Bu sınırı korumak, kitabın önerdiği yapının işlemesi için bence şart.

Genel düzen tavsiyesinden nerede ayrılıyor

Bunu toplu olarak yazmak istiyorum, çünkü kitabın asıl katkısı burada.

Görünürlük. Genel tavsiye her şeyi saklamayı, kitap görünür tutmayı öneriyor.

Süre. Genel tavsiye büyük bir temizlik günü, kitap kısa koşular öneriyor.

Yalnızlık. Genel tavsiye düzeni bireysel bir disiplin meselesi gibi anlatıyor. Kitap desteği sistemin içine yerleştiriyor.

Tek sistem. Genel tavsiye çoğu zaman tek bir doğru yöntem sunuyor. Kitap kişiye uyan sistemi bulmayı öneriyor.

Neden. Genel tavsiye neden zorlandığını sormuyor. Kitap her yöntemi DEHB'nin dikkat, zaman ve karar verme üzerindeki etkisine bağlıyor.

Nerede eskidi, nerede eksik

Dijital kısım yine eskimeye başladı. İlk baskı akıllı telefonlardan önce yazıldı. İkinci baskı dijital düzen ve internet üzerine bölümler ekledi. Ama 2016'dan bu yana uygulamalar, bildirimler ve telefon kullanımı çok değişti. Bu bölümlerdeki prensipler hâlâ geçerli, somut araç önerileri ise eskidi.

Başarı hikâyeleri kalıplaşmış. Kitaptaki vakaların çoğu dağınıklıktan düzene giden düz bir çizgi izliyor. Bir incelemede de dile getirildiği gibi, geri dönüşler ve başarısız denemeler çok az anlatılıyor. Oysa DEHB'de bir sistemin çökmesi ve yeniden kurulması kuraldan çok olağan bir durum.

Üçüncü düzey destek herkese açık değil. Profesyonel düzenleyici ve koç hizmeti para gerektiriyor. Türkiye'de DEHB konusunda deneyimli bir profesyonel düzenleyici bulmak da kolay değil.

Kanıt tabanı saha deneyimi. Yöntemlerin çoğu Kolberg'in sahadaki ve Nadeau'nun klinikteki deneyimine dayanıyor. Bu deneyim uzun ve güvenilir ama yöntemler bir program olarak sınanmış değil.

Kısaltmalar ve akılda kalıcı adlar. Kitap kavramlara akılda kalıcı adlar vermeyi seviyor. Bu işe yarıyor ama yer yer biraz fazla sevimli kaçıyor.

Bir de olumlu not: bir incelemede de belirtildiği gibi, kitap ilaç konusunda dengeli bir yerde duruyor ve ilacı destekleyici bir unsur olarak anlatıyor. Kararın hekimle verileceğini bilen bir kitap.

Kime, hangi aşamada

Ev, kâğıt ve zaman düzeninde sürekli yeniden başlayanlara. Özellikle klasik düzen kitaplarını deneyip hepsinde başarısız olduğunu düşünenlere.

DEHB'li biriyle yaşayanlara. Eşler ve aile üyeleri için de çok faydalı; ikinci düzey desteğin nasıl verileceğini anlatıyor.

Yardım istemekte zorlananlara. Üç düzey fikri bunu kolaylaştırıyor.

Kime önermem: DEHB'nin duygusal tarafıyla, utançla ya da tanı sonrası dönemle ilgilenen birine; bu kitap o konulara pek girmiyor. Güncel dijital araç önerisi arayana.

Nasıl okumalı

İlk kısmı baştan sona oku. Kısa ve kitabın mantığını veriyor.

Sonra en çok zorlandığın alana atla: eşyalar, zaman, bilgi, para ya da dijital. Bölümler birbirinden büyük ölçüde bağımsız.

Her bölümden tek bir yöntem seç ve birinci düzeyde dene. İşe yaramazsa bırakma, ikinci düzeye çık.

İkinci baskı iki yüz elli sayfa civarında. Başvuru kitabı olarak rafta durmaya çok uygun; ben de öyle kullanıyorum.