11.10.2026 Günlük XLI Aporia: yolun bittiği yerde

11.10.2026 Günlük Sayfa XLI

Bilmediğini bilmek bir son değil. Doğru yerde durmanın adı.

Pazar. Bugünün kavramı, bu hafta yazdıklarımın çoğunun altında duran bir kelime: aporia.

Yunancada poros yol, geçit demek. Başına gelen a eki yokluk bildiriyor. Aporia, geçidi olmayan yer: bir nehrin ya da bir dağ geçidinin kapalı olduğu yer. Felsefede ise düşünmenin kapalı kaldığı an. İki cevap yan yana duruyor ve ikisi de savunulabilir; ya da hiçbir cevap tutmuyor. Düşünmeye devam etmek istiyorsun ama yürüyecek yol görünmüyor.

Sokrates'in diyalogları nerede biter

Platon'un erken dönem diyaloglarının büyük bir kısmı aynı yerde sona erer. Euthyphron'da dindarlık nedir diye sorulur. Lakhes'te cesaret, Kharmides'te ölçülülük, Lysis'te dostluk. Her birinde konuşanlar bir tanım önerir, Sokrates o tanımı bir örnekle ya da bir soruyla çökertir, yeni bir tanım gelir, o da çöker. Diyalog sonunda cesaretin ne olduğunu kimse bilmez. Üstelik başlangıçta herkes bildiğini sanıyordu.

Okurken ilk tepki çoğu zaman bir hayal kırıklığı: bunca konuşma, sonuç yok. Ama Platon bunu bilerek yazıyor. Diyalogları hep aynı yerde bitirmek, bir tasarım kararı.

Torpido balığı

Menon diyaloğunda Menon, Sokrates'e şunu söylüyor: sen deniz torpido balığına, yani elektrikli vatoz benzerisin. Ona dokunan uyuşuyor. Ben de seninle konuşurken zihnimde ve dilimde uyuştum, nasıl cevap vereceğimi bilmiyorum. Oysa daha önce erdem hakkında defalarca, kalabalık önünde, çok güzel konuşmuştum.

Sokrates'in cevabı ince. Eğer torpido balığı kendi uyuşukluğunu başkalarına bulaştırıyorsa, evet, ona benziyorum. Ama kendim şaşkın olmadan başkalarını şaşkına çevirmiyorum. Onları şaşırtmamın sebebi, benim de şaşkın olmam.

Bu cevap bence aporianın en dürüst savunması. Sokrates bir bilgi sahibi olarak çıkmaz yaratmıyor. Kendi bilmediğinin farkında olan biri olarak, başkasının bildiğini sandığı şeyin gevrek olduğunu gösteriyor.

Köle çocuk

Aynı diyaloğun ilerisinde bir sahne var ve Sokrates burada aporianın değerini açıkça söylüyor. Menon'un köle çocuğuna bir geometri sorusu soruluyor: alanı verilen karenin iki katı alanda bir kare nasıl çizilir? Çocuk önce kolay cevap veriyor: kenarı iki katına çıkar. Yanlış, çünkü alan dört katına çıkıyor. Sokrates yanlışı ona gösteriyor. Çocuk şaşırıyor, ikinci tahminini de yapıyor, o da çöküyor.

Burada Sokrates Menon'a dönüp şunu soruyor: bu çocuk şimdi öncekinden kötü bir durumda mı? Önceden bildiğini sanıyordu, şimdi bilmediğini biliyor, ve onu araştırmak istiyor. Bu bir ilerleme.

Sokrates'in söylediği şey sade: bildiğini sanmak, öğrenmenin önündeki en büyük engel. Aporia o engeli kaldırıyor.

Aristoteles düğümü

Aristoteles Metafizik'in üçüncü kitabına aporiaları sıralayarak başlıyor. Gerekçesini de veriyor: bir düğümü çözmek isteyen, önce düğümün nerede ve nasıl bağlandığını görmeli. Güçlüğü bilmeden onu çözmeye kalkan, nereye gittiğini bilmeden yürüyen kişiye benzer.

Aynı filozof, birinci kitapta felsefenin hayretle, thaumazein ile başladığını söylüyor. Şaşkınlık içinde olan, bilmediğini sanır ve bu yüzden bilmek ister. Hayret ile aporia aynı yerden besleniyor: bir şeyin düşündüğümüz gibi olmadığını fark etmek.

Aporia ile cehalet aynı şey değil

Burada bir ayrım yapmak gerekiyor, yoksa bu fikir kötü kullanılabilir. Cehalette kişi bilmediğinin farkında değildir. Aporiada farkındadır ve bu fark ediş bir iş yapılmış demek: bir soru var, iki cevap çatışıyor, ikisi de eksik görünüyor. Aporia, bir soruyu ciddiye almış birinin vardığı yer.

Bir de aporia ile pes etmek arasında fark var. Sokrates pes etmiyor; diyalog bir sonraki gün yeniden başlıyor. Aporia bir kapanış değil, bir duraklama ve duraklama düşünmenin bir parçası.

Hukuk aporia kaldıramaz

Hukukçu için bu konu ilginç bir yerden gerginleşiyor. Felsefe diyaloğu çıkmazda bırakabilir; hakim bırakamaz.

Türk Medeni Kanunu'nun ilk maddesi tam bunu söylüyor. Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa hakim örf ve adet hukukuna göre karar verir. Orada da hüküm yoksa, kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Yani hakim "bu soru cevapsız" diyemez. Hukuk, aporiayı çözülmek zorunda olan bir boşluk olarak ele alıyor.

Bunun bir bedeli var. Karar verilmek zorunda olduğu için, çözüm bazen cevabın ne kadar emin olunduğundan bağımsız olarak gelir. Felsefe soruyu açık bırakabildiği için dürüst kalabiliyor; hukuk kapatmak zorunda olduğu için, kapatışın gerekçesini yazmak zorunda. Bence hukuk metinlerinin uzun gerekçeleri tam bu yüzden var: aporiayı kapatmak için bir köprü kurmanın hesabını vermek.

Çıkmazı taşımak

Günlük hayatta aporia daha az soylu bir biçimde geliyor. İki seçenek eşit ağırlıkta görünüyor. İki kaygı çatışıyor. Bir işe başlamak için bir şeyi bilmek gerekiyor ama onu bilmek için işe başlamak gerekiyor.

DEHB'de bu hali tanıyorum: karar vermenin donması, ya hep ya hiç düşüncesinin iki ucu arasında kalmak. Aporiaya bakmak bana şunu söylüyor: her çıkmaz, aynı türden bir çıkmaz değil.

Bazı çıkmazlar bilgi eksikliğidir ve bilgi toplayınca açılır. Bazıları gerçekten eşit seçeneklerin çıkmazıdır ve orada seçimin kendisi, hangisinin seçildiğinden daha önemlidir. Bazıları da soruyu yanlış kurmaktan gelir ve soru değişince yol açılır. İlk iş, hangisinde olduğumu ayırmak. Phronesis yazısında bunun karar tarafını, sorites yazısında sınırı bulamama tarafını yazmıştım. Aporia, ikisinin altındaki daha genel durum.

Bilmemenin rahatlığı

Tek bir şeyi daha not ediyorum. Bilmediğini söyleyebilmek bir rahatlama getiriyor. "Bu soruya cevabım yok" cümlesi, bir şeyi kaybetmek gibi geliyor ama aslında bir yükü bırakmak. Cevabı uydurmak için harcanan emek, sorunun kendisini çözmeye ayrılabilir.

Platon'un diyaloglarını bitiren çıkmaz, bir başarısızlık değil. Okura bir şey bırakıyor: sorunun senin elinde olduğunu.

Kavramın yanına bir parça

Arvo Pärt: Fratres.

Parça 1977 tarihli ve aynı müzikal malzeme sonradan çok farklı çalgı kadroları için uyarlanmış: keman ile piyano, çello ile piyano, yaylı çalgılar, topluluk. Aynı armoni dizisi dokuz kez yineleniyor ve her yinelemenin arasına kısa bir duraklama giriyor. Parça yeni bir yere gitmiyor, aynı yere her seferinde biraz farklı bir ışıkla dönüyor.

Aporia ile ilgisini şöyle kuruyorum: aynı soruya dönmek, geri gitmek anlamına gelmeyebilir.

Yarına

Yarın pazartesi. Bir kavram daha: hexis, yani alışkanlığın felsefesi. Bugün çıkmazın bile işe yarayabildiğini yazdım; yarın, çıkmazlardan çıkarken elimizde kalan şeyin ne olduğuna bakacağım.