12.10.2026 Günlük XLII Hexis: tekrarın karaktere dönüşmesi

12.10.2026 Günlük Sayfa XLII

Bir kez yapılan şey bir olaydır. Sürekli yapılan şey, kişinin kendisi olmaya başlar.

Pazartesi. Dünkü çıkmazın ardından bugün yön değiştirip bir şeyin yerleşmesine bakıyorum: hexis.

Yunancada hexis, echo fiilinden geliyor: sahip olmak, tutmak. Hexis, bir kişinin sahip olduğu, tuttuğu bir durum. Latinceye habitus diye çevrilmiş ve bugün kullandığımız "alışkanlık" kelimesinin arkasındaki kelime o. Ama Aristoteles'in kastettiği şey, bugün alışkanlık dediğimizden biraz daha ağır.

Geçici durum ile kalıcı durum

Aristoteles Kategoriler'de iki kelimeyi birbirinden ayırıyor. Diathesis, bir şeyin içinde bulunduğu durum, ama kolayca değişebilen: ısınmak, hastalanmak, öfkelenmek. Hexis ise daha kalıcı ve daha zor değişen durum: bilgi, erdem. Bir kimse bilgisini bir günde kaybetmez; ama hastalığı ya da sinirli ruh halini kaybeder.

Bu ayrım yerinde, çünkü insanlar çoğu zaman geçici durumu kalıcıymış gibi ya da kalıcı durumu geçiciymiş gibi okuyor. "Bugün sinirliyim" ile "ben sinirli biriyim" aynı cümle değil. İlki diathesis, ikincisi hexis iddiası.

Karakter nasıl kuruluyor

Nikomakhos'a Etik'in ikinci kitabı, ahlaki erdemin doğuştan gelmediğini, ama doğaya aykırı da olmadığını, alışkanlıkla oluştuğunu söylüyor. Aristoteles bunu bir dil oyunuyla da güçlendiriyor: etik, ethike, alışkanlık anlamındaki ethos kelimesinden türemiş, diyor.

Mantık şöyle işliyor. Mimarlar inşa ederek mimar olur, kitaracılar çalarak. Adil işler yaparak adil olunur, ölçülü işler yaparak ölçülü. Önce eylem, sonra karakter. Eylemi önce yapıyorsun, o seni kuruyor.

Aristoteles aynı bölümde şunu da ekliyor: gençlikten itibaren şu ya da bu alışkanlığı edinmek küçük bir fark değil, bütün farkı yaratır. Bu cümle çoğu zaman şu biçimde alıntılanıyor: "Biz, tekrar tekrar yaptığımız şeyiz." Ama bu söz Aristoteles'in değil, Will Durant'ın, Aristoteles'i özetlediği bir cümle. Fikir ona ait; cümle değil. Bunu not ediyorum çünkü bu satır çok yaygın ve çoğu zaman yanlış kişiye yazılıyor.

Hexis tekrar demek değil

Burada kolay bir yanlış anlama var. Hexis'i sıradan mekanik bir tekrar gibi okumak yanıltıcı. Aristoteles erdemi "seçimle ilgili bir hexis" olarak tanımlıyor. Yani hexis, otomatikleşmiş bir hareket kadar, o hareketi neden yaptığını da içeren bir durum. Cesur bir insan korkudan ürkmüyor değil; doğru durumda doğru ölçüde cesaret göstermeyi seçiyor ve bu seçimi kolaylaştıran bir yatkınlığı var.

Bu yüzden dişini fırçalamak habit, ama cesaret hexis. İkisi de tekrarla kuruluyor, ama ikincisi bir değerlendirme ve ölçü içeriyor. Phronesis yazısında alışkanlığın önce gelmesinin neden gerekli olduğunu yazmıştım. Bugün aynı fikrin altındaki kelimeye bakıyorum.

Hukukta tekrar ve bağlayıcılık

Hukukçu için hexis'in en tanıdık karşılığı örf ve adet hukuku. Teamül hukuku iki unsurla kuruluyor: uzun süre ve sürekli uygulanan bir davranış, bir de bu davranışın hukuken bağlayıcı olduğuna dair inanç. Birincisi, tekrar. İkincisi, o tekrarın bir normdan dolayı yapıldığı duygusu.

Tekrarın tek başına teamül olmaması, Aristoteles'in hexis ile mekanik alışkanlık arasındaki farkıyla örtüşüyor. Sırf aynı şeyi yapıyor olmak yetmiyor; yapılan şeyin neden yapıldığına dair bir anlayış gerekiyor. Her iki alanda da tekrar bir zemin ama zeminin üstündeki kısım ayrı.

Kaç gün sürer

Alışkanlık konusunda en yaygın sayı "21 gün". Kaynağı belirsiz ve araştırmayla desteklenmiyor. Lally ve arkadaşlarının 2010'da yayımlanan çalışmasında katılımcılar yeni bir davranışı günlük yaşamlarında yinelemeye çalıştı ve davranışın otomatikleşmesi için geçen süre ortalama 66 gün, ama kişiden kişiye ve davranıştan davranışa 18 ile 254 gün arasında değişti. Ayrıca bir günü atlamak, sürecin tamamını bozmuyor.

Bu iki bulgu pratikte önemli. Birincisi, "üç haftada oturur" beklentisiyle başlamak, sürecin gerçek süresini küçümsüyor ve hayal kırıklığını erken getiriyor. İkincisi, bir günü kaçırmak bütünü silmiyor. Wood ve Rünger'in alışkanlık psikolojisi derlemesi de alışkanlıkların ortam ipuçlarına bağlanarak otomatikleştiğini anlatıyor: aynı yer, aynı saat, aynı tetikleyici.

Hexis ve DEHB

Alışkanlık kurmak DEHB'de zor bir alan. Başlangıç heyecanı yüksek, sürdürmek zor, bir günü kaçırınca sistemi bırakmak kolay. Sabah rutini yazısında bunun mekanizmasını ve işe yarayan bir yolu yazmıştım: az adım, ortam ipucu, çöktüğü günün ertesinde yeniden başlamak.

Aristoteles'in hexis'i bu tabloya iki şey ekliyor. Birincisi, tekrarın karakter kurduğu fikri: küçük ve sıkıcı tekrar, uzun vadede “ben böyle biriyim” cümlesini değiştiriyor. İkincisi, tekrarın bir yönü olması gerektiği: rastgele tekrar karakter değil, alışkanlık üretir. Önemli olan yalnızca ne kadar çok yaptığın değil, neyi yapmaya yerleştiğin.

Bu bir tehdit olarak da okunabilir ve bunu da yazmak gerekir. Kötü alışkanlıklar da aynı mekanizmayla kuruluyor. Ertelemek, kaçmak, geçiştirmek de tekrarla yerleşiyor. Hexis tarafsız bir mekanizma: yönünü sen veriyorsun.

Başlamak için bir ölçü

Alışkanlık kurma konusunda bir ölçü öneriyorum, kendi kendime ve tamamen deneme olarak: bir davranışı, yapılması yeterince kolay olduğunda başlat. Aristoteles'in kitaracı örneği buna uyuyor: kitaracı ilk günlerde kötü çalar ve kötü çalarak öğrenir. Mükemmel çalmak bir başlangıç koşulu değil, tekrarın sonucu.

Kavramın yanına bir parça

Arvo Pärt: Festina lente.

Başlık Latince: "acele et ama yavaşça." Eski bir Roma deyişi ve Suetonius, bunu İmparator Augustus'un sevdiği bir söz olarak aktarıyor. Parça yaylılar için yazılmış 1988 tarihli, harp da eşlik edebiliyor. Aynı melodi, farklı çalgı gruplarında farklı hızlarda çalıyor. Bir grup hızlı, bir diğeri yarı hızında, bir diğeri daha yavaş.

Hexis ile bağını kurmak kolay: aynı çizgi, tekrar tekrar, ama her seferinde başka bir hızda ve hepsi aynı yere varıyor.

Yarına

Yarın salı. Bir kavram daha: epokhe, yargıyı askıya almak. Bugün tekrarın bir şeyi kurduğunu yazdım; yarın bir şeyi hemen kurmamanın, yani karar vermeden önce beklemenin değerine bakacağım.