Taking Charge of ADHD

Tam adı Taking Charge of ADHD: The Complete, Authoritative Guide for Parents. Dördüncü baskı Guilford Press'ten 12 Haziran 2020'de çıktı, 381 sayfa. Yayınevi kitabın yarım milyondan fazla kopya basıldığını yazıyor. Yayınevi ve kütüphane tanıtımları kitabı 6 ile 18 yaş arasındaki DEHB'li çocukların ebeveynlerine yönelik olarak anlatıyor.

Baskı geçmişi kısa. Guilford'un baskılar sayfasında birinci baskı 1996, gözden geçirilmiş baskı 2000, üçüncü baskı 2013 olarak görünüyor. Kütüphane kayıtları birinci baskıyı 1995 gösteriyor ve 294 sayfa diyor, yani kitap yirmi beş yılda yaklaşık doksan sayfa büyümüş.

Türkçesi var. Palme Yayınevi Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ile Baş Edebilme adıyla yayımlamış, çevirmenler Şebnem Sevinç ve Ülkü Pişkin Abidoğlu, 362 sayfa. Bunu yayınevinin kendi sayfasında ve Nobel Kitabevi'nde gördüm, Amazon Türkiye kaydı 8 Ekim 2021 tarihini veriyor. Hangi İngilizce baskıdan çevrildiğini doğrulayamadım. Dördüncü baskıdaki yenilikleri aradığın için alacaksan içindekiler listesini kontrol etmeni öneririm.

Bu inceleme kitabın içindekiler listesine, yayınevinin tanıtımına ve yayımlanmış değerlendirmelere dayanıyor. Sayfa sayfa okuduğumu iddia etmiyorum. Bölümleri başlıkların ve yayınevi metninin desteklediği kadar anlatıyorum.

Yazar

Russell Barkley 1949 doğumlu, klinik psikoloji doktorasını Bowling Green Eyalet Üniversitesi'nde yaptı. 1977'de Wisconsin Tıp Fakültesi'nde nöropsikoloji servisini kurdu, 1985 ile 2000 arasında Massachusetts Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde psikoloji bölümünü yönetti, sonra Güney Karolina Tıp Üniversitesi ve Virginia Commonwealth Üniversitesi'nde çalıştı. Otuz ciltlik The ADHD Report dergisini kurdu ve DEHB üzerine ilk uluslararası uzlaşı bildirisinin başındaydı.

Bu araştırmacı kimliği kitabın tonunu belirliyor. Barkley ebeveyne iyi dileklerle değil, kanıtla yaklaşıyor. Kendi açıklamalarında yayınevlerinden ve ilaç firmalarından telif ve konuşma ücreti aldığını da belirtiyor. İlaç bölümlerini okurken bunu bilmek okurun hakkı; bu, bölümlerin yanlış olduğu anlamına gelmiyor.

Çıkış fikri: asıl sorun dikkat değil

İçindekilerdeki ikinci bölümün adı kitabın bütün çerçevesini taşıyor: "Çocuğumda asıl sorun ne?" diye soruyor ve cevabı iki kelimede veriyor, zayıf öz düzenleme. Başlığın çevirisi benim.

Bu, Barkley'nin kuramının ebeveyn dilindeki hali. DEHB'yi bir dikkat eksikliğinden çok, bilineni doğru anda kullanabilme ve davranışı hedefe doğru yönetme sorunu olarak görüyor. Bu çerçevenin akademik karşılığı yürütücü işlevler. Sitede aynı kuramı kitap boyu işleyen ADHD and the Nature of Self-Control'u da inceledim.

Ebeveyn için pratik sonucu şu: çocuk "yapmıyor" diye düşünmek yerine "o anda yapamıyor" diye düşünmek. Kitabın sonraki bütün önerileri bu cümlenin üstüne kurulu.

İç sayfalar: giriş ve birinci kısım

Kitap "Ebeveynler için yol gösterici bir felsefe" başlıklı bir girişle açılıyor, ardından altı bölümlük birinci kısım geliyor: DEHB'yi anlamak.

Sırayla şunlar var: DEHB nedir, zayıf öz düzenleme, DEHB'ye ne yol açar, ne yol açmaz, bozukluğun gelişimsel seyri ve DEHB'li bir çocuğun aile bağlamı. Neyin sebep olmadığına tam bir bölüm ayrılması bence kitabın en şefkatli kararı. Ebeveyn suçluluğunun büyük kısmı burada çözülebilir. Kalıtım bölümü de buna yardım ediyor: Faraone ve Larsson'ın 2019 tarihli derlemesi kalıtım oranını yaklaşık yüzde 74 olarak veriyor.

Gelişimsel seyir bölümü, ebeveynlerin en sık sorduğu soruya, çocuğun bunu atlatıp atlatmayacağına, ne cevap verdiğini içindekilerden göremiyorum. Başlığı "ne beklemeli" diyor. Yayınevinin yeni baskı için saydığı eklemeler arasında nedenler hakkında güncel bilgi, kardeş konuları ve DEHB'si olabilecek ebeveynlere öneriler var. Bunların hangi bölümlere yerleştiğini içindekilerden kesin söyleyemiyorum.

İkinci kısım: yönetici ebeveyn

Dört bölüm: çocuğu değerlendirtmeye karar vermek, değerlendirmeye hazırlanmak, tanıyla baş etmek ve "yalnızca ebeveynler için" başlığıyla kendine bakmak. Kısmın başlığı Taking Charge: How to Be a Successful Executive Parent. "Executive parent"ı yönetici ebeveyn diye çeviriyorum.

Başlıktan ve Barkley'nin kuramından çıkardığım okuma şu: çocuğun eksik kalan yürütücü işlevlerini ebeveyn bir süre dışarıdan üstlenir, yapıyı, hatırlatıcıyı ve planı o kurar. Tanıyı 22 yaşında alan biri olarak bu fikre sempatiyle bakıyorum, çünkü yetişkinlikte kendime kurmaya çalıştığım dış yapının çocuklukta birileri tarafından bilerek kurulması bence büyük fark yaratırdı. Bu bir anı değil, bir yorum.

Tanıyla baş etmeye ve ebeveynin kendine bakmasına ayrılan bölümleri küçümsemiyorum. Kitapların çoğu tanıdan sonra ebeveynin kendi duygusuna sıfır sayfa ayırıyor. Burada iki bölüm var.

Üçüncü kısım: evde ve okulda

Kitabın kalbi, sekiz bölümüyle en uzun kısmı bu. Sırayla: sekiz adımda daha iyi davranış, evde problem çözme sanatı, akran sorunları, ergenlik (Arthur L. Robin'le birlikte), sağlıklı bir yaşam düzeni, okula iyi başlamak ve okulda ve evde eğitimi güçlendirmek (iki bölüm de Linda J. Pfiffner'la) ve okul performansını yerinde tutmak.

Sekiz adımın tek tek ne olduğunu doğrulayamadım. Yayınevi planı "ödül ve teşvikleri etkili kullanmak", "davranışı iyileştiren ebeveynlik teknikleri" ve "evde huzuru geri getirmek" cümleleriyle anlatıyor. Adımları ben sıralamayacağım, çünkü yanlış sıralamak bir ebeveyni yanlış yönlendirir. Planın ailesini biliyorum: ebeveyn davranış yönetimi eğitimi. Sitede bu yöntem ailesini ebeveyn eğitimi programları yazısında anlattım, ödül tarafını da ödül sistemi yazısında.

On yedinci bölümün alt başlığı "anaokulundan 12. sınıfa" diyor; bu Amerikan okul basamaklarıyla kurulmuş bir çerçeve. Türkiye'deki ebeveyn için sınıf içi öneriler taşınır, yasal haklar ve planlama süreçleri taşınmaz. Türkçe baskının bunları uyarlayıp uyarlamadığını bilmiyorum.

Ergenlik bölümünün Robin'le yazılmış olması anlamlı. Robin DEHB'li ergenler ve aileleri üzerine uzun yıllar çalışmış bir klinisyen. Kitapta ergen için ayrı bölüm olması, planın küçük çocuk için yazılmış sekiz adımının ergende aynen işlemeyeceğinin kabulü.

Dördüncü kısım ve kitabın arkası

İki bölüm: onaylı etkili uyarıcı ilaçlar ve diğer ilaçlar. Yirmi bölümün ikisi, yani kitabın onda biri. Bence bu oran kitabın tutumunu gösteriyor: ilaç tedavinin bir parçası, ama kitabın ağırlığı ebeveynin elindeki araçlarda. İlaç kararı hekimle verilir, bir kitap o görüşmenin yerine geçmez. Ayrıca ilaç adlarının ve ruhsat durumunun Amerika'dakiyle Türkiye'de aynı olmadığını hatırlamak gerekiyor.

Kitap ebeveyn destek hizmetleri, önerilen okumalar, kaynakça ve dizinle bitiyor. Yayınevinin sayfasında ayrıca indirilebilir ve yazdırılabilir çalışma araçlarından söz ediliyor. Bunlar PDF olarak sunuluyor. Çeviriyle gelip gelmediğini bilmiyorum.

En güçlü yönleri

Birincisi kapsam. Tanıdan eve, okula, ergenliğe, ilaca kadar bir ebeveynin ilk yıllarda karşılaşacağı soruların çoğuna bir bölüm ayrılmış. Yayınevinin sayfasındaki alıntılarda Peg Dawson kitabı klinik uygulama için başvuru kaynağı olarak anıyor, Edward Hallowell dördüncü baskıdaki yeni bilimsel bilgiyi ve Barkley'nin deneyimiyle nezaketini öne çıkarıyor. Bunlar yayınevinin seçtiği sözler, tarafsız eleştiri sayılmaz.

İkincisi suçu yerinden etmesi. "Ne yol açmaz" bölümü ve öz düzenleme çerçevesi birlikte, "iyi bir ebeveyn olsam böyle olmazdı" cümlesine kanıtla cevap veriyor.

Üçüncüsü ebeveynin kendisini kitaba almış olması. Kendine bakmaya bir bölüm ve DEHB'si olabilecek ebeveynlere öneri eklenmesi, yayınevinin dördüncü baskı için öne çıkardığı iki şey. Çocukla ebeveyn arasındaki kalıtım göz önüne alınınca bence yerinde.

Zayıf yanları ve kanıt

Plan kanıtlı bir aileden geliyor, ama kitabın kendisi sınanmamış. Amerikan Pediatri Akademisi'nin 2019 kılavuzu (Wolraich ve arkadaşları) okul öncesi yaşta ebeveyn davranış eğitimini ilk basamak olarak öneriyor, okul çağında ilaçla birlikte. Bu, kitabın dayandığı yönteme güven verir. Ama bir kitabı tek başına okuyup uygulayan ebeveynin, eğitmen eşliğindeki bir programla aynı sonucu alacağı anlamına gelmez. Kitabın bu biçimde kullanımını sınayan bir çalışmaya rastlamadım.

Davranış müdahalelerinin kanıtı beklenenden dar. Sonuga-Barke ve arkadaşlarının 2013 meta-analizi (2.904 kayıttan 54 çalışma), DEHB için ilaç dışı tedavileri taradı. Sonuçları değerlendirenler müdahaleyi bilmeyecek biçimde körlendiğinde davranışsal müdahalelerin çekirdek DEHB belirtilerinde anlamlı etkisi kalmadı. Daley ve arkadaşlarının 2018 incelemesi de aynı yere varıyor: kör ölçümlerle ebeveynlik uygulamaları ve eşlik eden davranış sorunları iyileşiyor, çekirdek belirtiler için ilk basamak tedavi olarak desteklenemiyor. Yani sekiz adım evde çatışmayı azaltabilir, ama dikkat sorununu ortadan kaldırmaz. Kitap bunu ne ölçüde söylüyor, içindekilerden göremedim. Okurun bilmesi gereken bu.

Barkley'nin programı tek seçenek değil. Aynı 2018 incelemesi, genel ve DEHB'ye özgü ebeveyn eğitimlerinin ikisinin de yarar gösterdiğini yazıyor. Barkley'nin planını başka programlardan üstün gösteren bir kanıt bulamadım.

Bozukluk çerçevesi. Barkley'nin DEHB'nin riskleri ve işlev kayıplarını ağırlıklı anlattığı yönünde eleştiriler var, bir CHADD yazısının özetinde gördüm. Indigo'daki bir okur yorumu da kitapta fazla umut bulamadığını söylüyor. Öte yandan Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi dergisi birinci baskıyı umutlu tonlu diye anmış. Yani bu bir okuma farkı. Sitede The Gift of Adult ADD gibi kitaplarda tam tersi, güçlü yanlar ağırlıklı bir çerçeveyi tartıştım. Bence ikisinin arası ayrılmaz, ama bir ebeveyn kitabında risk anlatımı ile umut dengesi önemli bir tercih.

Kendisi DEHB'li ebeveyn. Plan tutarlılık, hatırlama ve düzen istiyor. Yayınevi dördüncü baskıda DEHB'si olabilecek ebeveynlere öneri eklendiğini yazıyor, bu iyi, ama önerilerin ne kadar yeterli olduğunu göremiyorum. Bu konuda DEHB'li ebeveyn olmak yazısı bir başlangıç.

Kimin için, kimin için değil

Çocuğu 6 ile 18 yaş arasında olan, tanı almış ya da tanı sürecinde olan ebeveyne. Çelişen bilgiler arasında neyin kanıtlı, neyin efsane olduğunu ayırmak isteyenlere. Okuldaki toplantılara hazırlanmak, evdeki çatışmayı yönetmek ve doktora ne soracağını bilmek isteyen birine.

Okul öncesi yaştaki bir çocuğun ebeveyni için, yayınevinin çizdiği yaş aralığının dışında kalıyor. Yetişkin DEHB'li okur ise Barkley'nin ayrı yazdığı kitaba bakmalı.

Teselli arayan için ilk kitap olmasın. Barkley bilgi veriyor ve plan kuruyor. Duygusal eşlik arayan ebeveyn için başka bir kitap daha uygun.

Baştan sona tek seferde okunacak bir kitap sayılmaz. Birinci kısım ve tanıyla ilgili bölümler önce, sonra sorunun neresi sıkışıyorsa o bölüm.

Rafın içindeki yeri

Barkley'nin raftaki kitapları farklı kapılar. Taking Charge of ADHD çocuğun ebeveyni için, Taking Charge of Adult ADHD yetişkin okur için. Barkley aynı yayınevinden 2020'de kısa bir ebeveyn kitabı daha çıkardı, 12 Principles for Raising a Child with ADHD. Bu kalın rehberin damıtılmış, daha yumuşak tonlu hali gibi duruyor. Hangisini ilk alacağına karar vermek zor gelirse, sekiz adımlık plana ve tam yapıya ihtiyacın varsa bunu, kısa ve sıcak bir giriş istiyorsan öbürünü seç.

Arkasındaki kanıt deposu ise Barkley'nin editörlüğünü yaptığı ADHD: A Handbook for Diagnosis and Treatment. Ebeveyn rehberinin ardında hangi araştırma var diye merak edersen oraya bakılıyor. Daha sıcak, ilişkiyi öne alan bir ebeveyn okuması için Superparenting for ADD ile yan yana okunabilir.

Benim tavrım

Bu kitap bence DEHB'li çocuğun ebeveyni için yazılmış en kapsamlı tek ciltlerden biri ve bunu içindekiler listesi bile gösteriyor. Ama onu bir kural kitabı gibi değil, bir harita gibi tutmak gerekiyor: sekiz adım evdeki sürtüşmeyi azaltabilir, çocuğun beynini değiştirmez, ve bunu baştan bilen ebeveyn kitaptan da kendinden de gerçekçi şeyler bekler.