Indistractable

Bu bir DEHB kitabı değil ve kendini öyle sunmuyor. Dikkat üzerine yazılmış, çok satan bir kitap olduğu için DEHB'li okurların rafında sık görünüyor, bu yüzden burada.

Tam adı Indistractable: How to Control Your Attention and Choose Your Life. Nir Eyal yazdı, ortak yazar Julie Li. İlk basımı 2019'da çıktı, BenBella Books'tan; İngiltere baskısı Bloomsbury'den. Sayfa sayısı baskıya göre değişiyor, baktığım kayıtlarda 290 ile 336 arasında.

Türkçesi Pürdikkat: Dikkatinizi Nasıl Toplar ve Hayatınızın Kontrolünü Elinize Alırsınız? adıyla Nova Kitap'tan 2021'de çıkmış, çeviren Vildan Kalafat Ceylan. Kitapyurdu sayfasında 312 sayfa yazıyor. Aşağıda özgün adını kullanıyorum.

Bir şeyi baştan söyleyeyim: bu inceleme kitabın içindekiler listesine, yayınevi tanıtımına ve yayımlanmış değerlendirmelere dayanıyor. Bölümlerin adlarını doğruladığım listeden alıyorum, içeriği de ancak o ölçüde anlatıyorum.

Yazarın geçmişi

Eyal Stanford'da işletme yüksek lisansı yapmış, bir dönem orada pazarlama dersi vermiş. İşi davranış tasarımı: insanların alışkanlık edinmesini sağlayan ürünlerin psikolojisi. 2014'te bu işin el kitabı gibi okunan Hooked'u yazdı. Tetikleyici, eylem, değişken ödül ve yatırımdan oluşan döngüyü anlatan kitap çok satanlar arasına girdi.

Indistractable'ın açılış bölümünün adı bu geçişi saklamıyor: From Hooked to Indistractable. Ürünleri insanı çekecek biçimde tasarlamayı anlatan adam, şimdi çekilmemeyi anlatıyor.

Bu ikilik kitabın hem en ilginç hem en tartışmalı yanı. Aşağıda döneceğim.

Çıkış fikri

Eyal'ın temel hamlesi şu: dikkat dağınıklığının karşıtı odaklanma değil, traction. Traction, seni istediğin yere götüren her eylem. Distraction ise onun tersi, niyetinle başladığın şeyden seni çeken her şey. İki kelimenin ortak kökü çekmek anlamına geliyor ve Eyal bunu kitabın çerçevesi yapıyor.

Bu tanımın bir sonucu var ve kitabın en iyi fikri bence burada: bir şeyin dikkat dağıtıcı olup olmadığını uygulamaya bakarak anlayamazsın. Aynı video, planladığın bir dinlenmenin parçası olabilir ya da işten kaçışın kendisi. Planın yoksa neyin kaçış olduğunu söyleyemezsin.

İkinci fikir, dağınıklığın çoğunun içeriden gelmesi. Eyal'a göre insanı işinden koparan şey ekranın bildirimi olmadan önce, işin yarattığı rahatsızlık. Telefon o rahatsızlıktan çıkışın en yakın kapısı. Yayınevinin tanıtımı da bunu söylüyor: cihazı elinden almak çözüm değil, çünkü yoksunluk isteği büyütüyor.

Dört parçalı model, bölüm bölüm

Kitap üç giriş bölümüyle açılıyor: From Hooked to Indistractable, What's Your Superpower? ve Being Indistractable. Sonra dört bölümlük ana model geliyor ve her biri kendi başına bir kitapçık gibi.

Birinci bölüm: Master Internal Triggers. Altı bölüm: What Motivates Us, Really?, Time Management Is Pain Management, Deal with Distraction from Within, Reimagine the Internal Trigger, Reimagine the Task ve Reimagine Your Temperament.

Motivasyonu zevk kovalamaktan çok rahatsızlıktan kurtulma isteği olarak okuyan bu kısım, kitabın en felsefi tarafı. Özetlerde anlatılan araçlar şunlar: dağılmadan hemen önce hissettiğin duyguyu yazmak, o hissi yargılamadan merakla izlemek, görevi oyunlaştırıp içinde yenilik aramak ve kendine "kolay dağılan biriyim" demenin bu kalıbı beslediğini fark etmek. En bilinen aracı on dakika kuralı: dürtü geldiğinde zamanlayıcıyı kur, on dakika boyunca ya işe devam et ya da dürtüyü uygulamadan izle. Çoğu zaman dalganın geçtiğini söylüyor.

İkinci bölüm: Make Time for Traction. Dört bölüm: Turn Your Values into Time, Control the Inputs, Not the Outcomes, Schedule Important Relationships ve Sync with Stakeholders at Work.

Burada kitap takvime dönüyor. Değerlerini zamana çevirmek, yani önemsediğin her alana takvimde yer açmak, günü bir şablonla planlamak, sonucu değil girdiyi kontrol etmek. Başkalarıyla senkron kısmı, işte ve evde beklentileri görünür kılmayı anlatıyor. Arka kapakta ayrıca bir Schedule Template ve bir Distraction Tracker var; kitap sana doldurulacak sayfa da bırakıyor.

Üçüncü bölüm: Hack Back External Triggers. Dokuz bölüm ve en pratik kısım. Önce Ask the Critical Question: bu tetikleyici bana mı hizmet ediyor, ben mi ona? Sonra Hack Back Work Interruptions, Email, Group Chat, Meetings, Your Smartphone, Your Desktop, Online Articles ve Feeds.

Özetlerde öne çıkanlar: e-postaya yanıt süresini etiketleyip yanıtları belirli bloklara bırakmak, grup sohbetine sabit saatlerde girip çıkmak, gündemi olmayan toplantıya gitmemek, dikkat çeken uygulamaları telefondan masaüstüne taşımak, bildirimleri kısmak. Yayınevinin tanıtımı ana ekranı yeniden düzenlemeyi de sayıyor.

Dördüncü bölüm: Prevent Distraction with Pacts. The Power of Precommitments ile açılıyor, ardından üç anlaşma türü geliyor: Effort Pacts, Price Pacts ve Identity Pacts. Yani çabayı artıran, bedel koyan ve kimlik üzerinden bağlayan anlaşmalar. Fikir, cazibe gelmeden önce kararı vermek.

İş, çocuk ve ilişkiler

Ana modelden sonra üç bölüm daha var. İş yeri bölümünde Distraction Is a Sign of Dysfunction, Fixing Distraction Is a Test of Company Culture ve The Indistractable Workplace geliyor. Eyal burada dağınıklığı bireysel bir kusur olarak değil, şirket kültürünün belirtisi olarak okuyor; özetlerde psikolojik güvenlik vurgusu öne çıkıyor.

Çocuk bölümü beş başlıkla ilerliyor: Avoid Convenient Excuses, Understand Their Internal Triggers, Make Time for Traction Together, Help Them with External Triggers ve Teach Them to Make Their Own Pacts. Başlığındaki "psikolojik besinler", özerklik, yeterlilik ve ilişki ihtiyaçlarına işaret ediyor; fikir şu: çevrimdışı karşılanmayan ihtiyaç çevrimiçinde aranır. Bir değerlendirmeci bu bölümü, ekranların çocukları zombiye çevirdiği paniğine katılmadığı için en beğendiği kısım olarak anmış.

İlişkiler bölümü kısa: Spread Social Antibodies Among Friends ve Be an Indistractable Lover.

En güçlü yönleri

Her şeyden önce çerçevenin sadeliği. Dört parça, her parçada bir soru: içeriden mi geliyor, dışarıdan mı, planın var mı, önceden karar verdin mi. Publishers Weekly de bölüm sonlarındaki pratik çözümleri ve diyagramları öne çıkarıyor. Kitap bir sorun listesi olarak değil, bir teşhis sırası olarak kurulmuş.

İkincisi, suçu cihaza yıkmaması. Telefonu yasaklamak yerine takvimi sormak daha dürüst bir tutum. Planın olmayınca her şeyin dağınıklık sayılabileceği fikri bence kitabın kalıcı katkısı.

Üçüncüsü, yapısı. Her bölümün sonunda hatırlanacaklar var, arkada da bölüm özetleri (Chapter Takeaways) ve bir kulüp tartışma kılavuzu. Böyle bir iskelet, istediğin bölüme atlayarak okumaya uygun.

Zayıf yanları

Yeni olmaması. Yayımlanmış bir değerlendirmeci kitabın uygulama önerilerini beğenmiş ama içeriğin çoğunu zaten bildiğini yazmış. Bence bu adil: odaklanma ve alışkanlık kitapları okuyan biri için bildik fikirlerin yeni bir ambalajı.

Bireyi sorumlu tutması. Eyal alışkanlık yaratan ürün tasarımı üzerine çalışarak yetişti ve yine de bu tür ürünlere yönelik geniş düzenleme önerilerine karşı çıkıp sorumluluğu kullanıcıya veriyor. Eleştirenler bunu tütün sektörünün kişisel sorumluluk söylemine benzetiyor. Kendi adıma kitabı bu yüzden reddetmiyorum, ama "sorun bende, çözüm bende" tonunu okurken akılda tutmak gerek. İş yeri bölümünde Eyal'ın kendisi dağınıklığı sistem sorunu olarak tanımlıyor; bu gerilim kitabın içinde çözülmüyor.

Kanıtın popüler bilim düzeyinde kalması. Arkada yaklaşık yirmi sayfalık bir Notes bölümü var (Google Books'taki sayfa numaralarına göre 248'den 268'e), yani kaynakça yok sayılmaz. Ama bu, önerilen araçların kitapta anlatıldığı biçimiyle sınandığı anlamına gelmiyor. Ben DEHB'li yetişkinlerde bu kitabın yöntemlerini deneyen bir çalışma görmedim.

DEHB için sınır

Bu kitapta DEHB'ye ayrılmış bir bölüm yok. İçindekiler listesinde de tanıtımda da DEHB anılmıyor.

Bu bir eksik değil, kitap onu hedeflemiyor. Ama bu yüzden dikkatle okumak gerekiyor.

Birincisi, kitabın temel varsayımı, dağınıklığın çoğunun bir rahatsızlıktan kaçıştan çıkması. DEHB'de bu bazen doğru. Bazen de dikkat hiçbir hoşnutsuzluk hissedilmeden kayıyor: zihin kendiliğinden başka yere gidiyor ve fark ettiğinde on dakika geçmiş oluyor. Dürtüyü fark edip izleme önerisi, dürtüyü fark edebilen birine yazılmış. Fark etmeyi zor kılan şey zaten sorunun parçası olabilir.

İkincisi, takvim temelli çözümler zamanı hissetmeyi varsayıyor. Zaman körlüğü olan biri için bir şablon planlamak kolay, uygulamak değil. Sitedeki pomodoro ve zaman bloklama yazısı bu yöntemlerin DEHB'de neden sık tutmadığına ve nasıl uyarlanabildiğine bakıyor.

Üçüncüsü, kimlik anlaşması. Atomik Alışkanlıklar incelemesinde kimlik temelli değişimi eleştirmiştim. Kendini "dikkati dağılmaz biri" ilan etmek, bir gün aksayınca kimlik yenilgisine dönüşebilir. Bu, kitabın tanıtımından ve bölüm başlıklarından çıkardığım bir çekince. Ben olsam üçüncü tür anlaşmayı atlar, ilk ikisini denerdim.

Dördüncüsü, hiperodak. Bir işe öyle dalıyorsun ki başka her şey siliniyor; Eyal'ın tanımına göre bu bile planlanmış bir traction olabilir ya da olmayabilir. İçindekilerde hiperodağı ayrıca ele alan bir başlık göremedim.

Kimin için, kimin için değil

Çalışma düzenini kurmak isteyen, e-posta ve toplantı yükünden bunalmış, telefonuyla ilişkisini yeniden kurmak isteyen yetişkinler için iyi bir giriş. Hafif DEHB belirtileri olan ya da dikkat sorununu daha çok çevresel gören biri de ondan fayda görebilir.

Tanılı ve ilaç kullanan, yürütücü işlev güçlüğü belirgin bir okur için tek başına yeterli değil. Onun için bir yapı kitabı ve bir klinik kaynak lazım. Kitaptaki araçlar tamamlayıcı olabilir, yerine geçemez. İlaç kararı doktorla verilir.

Tanıyı yeni almış ve hala utanç döneminde olan biri için de erken. "Doğru araçla çözülür" tonu, çözülmemiş bir şey için kendini suçlamaya kayabilir.

Raftaki yeri

Bu raf için Indistractable, Derin Çalışma ile yan yana oturuyor. Derin Çalışma uzun, kesintisiz blokları savunuyor ve orada yazdığım gibi: o bloklar başka bir hayata göre yazılmış. Eyal daha esnek: blok yerine plan, kesintisizlik yerine niyet.

DEHB tarafında ise bu kitabı The Adult ADHD Tool Kit ve The Disorganized Mind ile birlikte okumak mantıklı. Onlar DEHB'li okur için yazıldı ve planlama ile başlama güçlüğünü doğrudan hesaba katıyor. Eyal ise dikkat sorununun ortak bir ihtimalini, yani kaçışı ele alıyor. Bildirimler ve sekmeler tarafında ise sitedeki dijital dağınıklık yazısı Eyal'ın dış tetikleyici bölümleriyle aynı yöne bakıyor.

Felsefe tarafında akla gelen şey akrasia, yani bildiğini yapamamak. Akrasia günlüğümde antik felsefenin bu sorunu iki bin yıl önce tartıştığını yazmıştım. Eyal'ın anlaşmaları, önceden karar vererek bu sorunu aşma denemesi.

Benim tavrım

Bu kitap bir temel kitabı değil, bir tamamlayıcı. Dikkat dağınıklığının çoğunun içeriden geldiği iddiasını doğru bir yerden başlayıp fazla genelleyen bir tez olarak okuyorum. İçeriğinden en iyi çıkan şey, planın olmayınca dağınıklığın tanımlanamayacağı fikri ve e-posta, toplantı, telefon bölümleri.

DEHB'li okur için bence sıralama şöyle olmalı: önce yürütücü işlevleri destekleyen bir yapı, sonra Eyal'ın dış tetikleyici bölümleri. Tersi kitabı yanlış okutur.