Akıllı Ama Zorlanıyor

Özgün adı Smart but Scattered. İlk baskısı 2009'da Guilford Press'ten çıktı. 2024'te Colin Guare'nin de yazarlar arasına katıldığı ikinci baskı yayımlandı.

Türkçesi var: Akıllı Ama Zorlanıyor, Diyojen Yayıncılık, 2018. Kitapyurdu'daki kayda göre çevirmen Gökçe Ünal, kitap 370 sayfa. Türkçe baskı 2018'de çıktığı için ilk İngilizce baskının çevirisi; ikinci baskıdaki yenilikler Türkçede yok.

Yazarlar ve bağlam

Peg Dawson okul ve çocuk klinik psikolojisi alanında doktora yapmış, uzun yıllar okul psikoloğu olarak çalışmış, Ulusal Okul Psikologları Derneği'nin başkanlığını yapmış. Richard Guare nöropsikoloji alanında uzmanlaşmış bir klinik psikolog ve sertifikalı davranış analisti. İkisi uzun süre New Hampshire'daki aynı öğrenme ve dikkat bozuklukları merkezinde birlikte çalışmış.

İkisinin klinisyenler için yazdığı, üçüncü baskısına ulaşmış bir el kitabı da var. Smart but Scattered, aynı klinik çerçevenin ebeveynler için yazılmış hâli gibi okunuyor.

Bu bağlam kitabın doğasını açıklıyor. Bir ebeveynlik kitabından çok, bir davranış analistinin ve bir okul psikoloğunun ebeveyne verdiği uygulama planı.

Bir DEHB kitabı mı

Tam olarak sayılmaz. Kitap yürütücü becerileri zayıf olan çocuklar üzerine. Bu çocukların bir kısmında DEHB var, bir kısmında yok.

Yayınevi kitabın dört ile on üç yaş arası çocuklara yönelik olduğunu söylüyor. Dağınık, işini yarım bırakan, zamanını yetiştiremeyen, küçük bir aksilikte patlayan çocuklar.

DEHB'li çocukların çoğu bu tarife uyuyor. Ama önemli bir bilgi var: DEHB ile yürütücü işlev zayıflığı aynı şey sayılmıyor. Willcutt ve arkadaşlarının (2005) meta analizi, DEHB'li çocuklarda yürütücü işlev testlerinde grup düzeyinde belirgin zayıflıklar bulmuş ama bu zayıflıkların her DEHB'li çocukta görülmediğini de göstermiş.

Bu yüzden kitabı DEHB'nin bütün tablosunu anlatan bir kaynak olarak okumamak gerekiyor. Tanı, ilaç ve tablonun doğası burada yok. Burada olan şey, gündelik hayatta işlemeyen belirli beceriler için somut bir çalışma planı.

Sitedeki yürütücü işlevler yazısında bu becerilerin DEHB'yle ilişkisini daha ayrıntılı anlatmıştım.

On bir beceri

Kitabın omurgası on bir yürütücü beceriden oluşan bir liste. Dawson ve Guare'nin sınıflaması şöyle:

• Tepki ketleme: Harekete geçmeden önce durabilmek.
• Çalışma belleği: Bilgiyi bir işi yaparken akılda tutabilmek.
• Duygu kontrolü: Duyguları hedeflere ulaşmak için düzenleyebilmek.
• Esneklik: Plan değiştiğinde uyum sağlayabilmek.
• Sürdürülebilir dikkat: Sıkıcı ya da yorucu olsa da işe odaklı kalabilmek.
• Göreve başlama: Ertelemeden işe başlayabilmek.
• Planlama ve önceliklendirme: Bir hedefe giden adımları sıralayabilmek.
• Organizasyon: Eşyaları ve bilgileri düzenli tutabilmek.
• Zaman yönetimi: Zamanı tahmin edebilmek, bölüştürebilmek ve süreye uyabilmek.
• Hedefe yönelik sebat: Uzun vadeli bir hedef için dayanabilmek.
• Üst biliş: Kendi düşünme ve çalışma biçimini gözlemleyip değerlendirebilmek.

Tanımları kendi cümlelerimle yazdım. Listenin gücü, soyut bir kavramı ebeveynin evde gözlemleyebileceği davranışlara bölmesi. Çocuğum dağınık demek yerine, çocuğum işe başlayabiliyor ama sürdüremiyor ya da planlıyor ama zamanı tahmin edemiyor diyebilmek.

Bu ayrım, aynı sorunu yaşıyormuş gibi görünen iki çocuğun çok farklı yardıma ihtiyacı olabileceğini gösteriyor.

Bir uyarı: bu on bir beceri bilimsel olarak doğrulanmış bir nöropsikolojik model sayılmaz. Uygulamaya dönük, klinik gözleme dayanan bir sınıflama. İşe yarıyor ama başka araştırmacılar yürütücü işlevleri farklı biçimde gruplandırıyor.

Kitabın mimarisi

İlk baskı üç kısımdan oluşuyor.

Birinci kısım çocuğun beceri profilini çıkarmak üzerine. Ebeveyn çocuğun hangi becerilerde güçlü, hangilerinde zayıf olduğunu değerlendiriyor.

Sonra kitap şaşırtıcı bir şey yapıyor: ebeveynin de kendi profilini çıkarmasını istiyor.

Bu kısım bana kitabın en akıllıca yeri gibi geldi. Organizasyonu zayıf bir ebeveynin organizasyonu zayıf bir çocuğa düzen öğretmeye çalışması ile esnekliği güçlü bir ebeveynin esnekliği zayıf bir çocuğun katılığını anlamaya çalışması bambaşka zorluklar. Kitap bu eşleşmeyi ayrıca ele alıyor: çocuğun becerileri ile ondan beklenen görev arasındaki uyum ve ebeveynin becerileri ile çocuğunki arasındaki uyum.

DEHB kalıtsal olduğu için DEHB'li çocukların ebeveynlerinin önemli bir kısmı da benzer güçlükleri yaşıyor. Bu bölüm o ebeveynlere, kendilerini suçlamadan durumu görme imkânı veriyor.

Birinci kısımdaki değerlendirme bir tanı aracı sayılmaz. Ebeveynin gözlemine dayanıyor ve ebeveynin o günkü yorgunluğu ya da beklentisi sonucu etkileyebilir. Yol haritası olarak kullanmak doğru; çocuğa bir etiket koymak için kullanmak yanlış.

İkinci kısım temel ilkeler ve bir ABC çerçevesi. Davranış analizinden gelen bu model üç müdahale noktası öneriyor.

A, öncül. Ortamı değiştirmek: görevi küçültmek, görsel ipuçları koymak, dikkat dağıtıcıları azaltmak, çocuğun başarabileceği biçimde düzen kurmak.

B, davranış. Beceriyi doğrudan öğretmek: adım adım göstermek, birlikte yapmak, desteği yavaş yavaş çekmek.

C, sonuç. Çocuğu motive etmek: övgü, ödül, becerinin kullanılmasını anlamlı kılan sonuçlar.

Sıralama önemli. Kitap ebeveyni ilk olarak ortama bakmaya yönlendiriyor, sonra öğretmeye, en son motivasyona. Çoğu ebeveyn tam tersinden başlıyor: ödül ya da ceza koyuyor, işe yaramayınca çocuğun istemediğine karar veriyor.

Üçüncü kısım uygulama. Önce günlük rutinler için hazır planlar geliyor. Sonra her beceri için ayrı bir bölüm. En sonda ebeveynin yaptıkları yetmediğinde ne olacağı ve okulla çalışma.

Hazır planlar

Kitabın en çok kullanılan kısmı muhtemelen bu.

Rutinler küçük adımlara bölünmüş; hangi adımda nasıl destek verileceği ve desteğin nasıl azaltılacağı düşünülmüş. Bir ebeveyn kitabı açıp bir rutin planını neredeyse olduğu gibi uygulayabilir.

DEHB'li bir okur olarak bu planları okurken şunu düşündüm: bu kadar ayrıntılı bir iskelet, benim yetişkinlikte kendi başıma kurmaya çalıştığım şeyin ta kendisi. Çocukken birinin bu iskeleti kurup sonra yavaş yavaş kaldırması bana yıllar kazandırırdı.

Kitabın felsefesi de burada. Hedef çocuğun her zaman bu desteğe ihtiyaç duyması değil; desteğin, çocuk beceriyi içselleştirdikçe azaltılması.

Bir beceri bölümünü okumak

Beceri bölümleri, ikinci kısımdaki ABC çerçevesini tek tek becerilere uyguluyor. Bunun ebeveynin elinde nasıl bir düşünme biçimine dönüştüğünü bir örnekle anlatmak istiyorum.

Göreve başlama zayıfsa ilk soru ortamla ilgili: görev çocuğun gözünde fazla büyük mü, başlangıç noktası belirsiz mi? İkinci soru öğretimle ilgili: çocuğa ilk adımı nasıl tanımlayacağı gösterildi mi? Üçüncü soru sonuçla ilgili: başlamanın kendisi fark ediliyor ve takdir ediliyor mu, yoksa yalnızca bitirmek mi önemseniyor?

Bu soruları kitabın mantığından yola çıkarak ben kurdum. Ama kitabın ebeveyne kazandırdığı asıl şey bu: tavsiye listesinden fazlası, bir sorunun nerede tıkandığını bulmanın yöntemi.

En zor iki beceri

Listede ebeveynleri en çok zorlayanın duygu kontrolü ve esneklik olduğunu düşünüyorum. İkisi de doğrudan çatışma üretiyor. Planı değişen çocuk patlıyor, patlayan çocuğa ebeveyn patlıyor.

DEHB'de duygu düzenleme güçlüğü tablonun önemli bir parçası olarak giderek daha fazla kabul görüyor. Bu kitabın katkısı, bu davranışları desteklenebilir beceriler olarak ele alması. Huysuz ya da inatçı bir çocuk yerine, duygusunu henüz düzenleyemeyen ya da plan değişikliğine henüz uyum sağlayamayan bir çocuk.

Bu bakış ebeveynin tepkisini de değiştiriyor. İnatçı sayılan bir çocuğa karşı güç kullanılır. Esnekliği zayıf bir çocuğa ise değişiklik önceden haber verilir, geçişler hazırlanır. Çocuktaki duygu düzenleme güçlüğü yetişkinlikte de sürebildiği için bu hazırlık uzun vadeli bir yatırım.

Kanıt nerede

Kitabın dayandığı iki şey, davranış analizi ve ortam düzenlemesi, kanıtı güçlü alanlar. Amerikan Pediatri Akademisi kılavuzu (Wolraich ve ark., 2019) DEHB'li çocuklar için ebeveyn davranış eğitimini ve sınıf içi davranışsal müdahaleleri öneriyor; kitabın ABC yaklaşımı bu ailenin içinde.

Organizasyon becerilerine yönelik müdahaleler için de destekleyici çalışmalar var. Abikoff ve arkadaşlarının (2013) randomize kontrollü çalışması, DEHB'li çocuklarda organizasyon, zaman yönetimi ve planlama becerilerine yönelik bir eğitimin evde ve okulda iyileşme sağladığını bildirmiş.

Buna karşın Smart but Scattered programının kendisinin, kitapta anlatıldığı biçimiyle, kontrollü çalışmalarla sınandığına dair bir kanıt görmedim. Kitap kanıtı olan ilkelerin iyi bir uygulaması ama kendisi ayrıca test edilmiş bir müdahale sayılmaz.

Bir de önemli bir ayrım: yürütücü işlevleri bilgisayar oyunlarıyla eğitmeye çalışan programlar, çalışma belleği eğitimi gibi, günlük hayata genellenen etkiler göstermekte zorlandı. Dawson ve Guare'nin yaklaşımı bundan farklı. Beceriyi soyut olarak eğitmiyor, gerçek hayattaki rutinlerin içinde destekliyor. Bu tercih bence doğru.

Kapaktaki kelime

Kitabın adına takıldım ve bunu yazmadan geçemem.

Akıllı ama. İngilizcesinde de aynı yapı var. Kapakta pazarlama açısından çok başarılı bir ifade: ebeveyn kendi çocuğunu hemen tanıyor.

Ama bu ifade DEHB'li çocukların hayatında çok ağır bir yük taşıyor. Zeki ama tembel, yetenekli ama umursamaz, potansiyeli var ama kullanmıyor. Bir DEHB'li olarak ben de bu cümleleri yıllarca duydum. Her birinin ardından gelen şey aynıydı: yeterince istemediğim.

Kitabın içeriği bu okumayı reddediyor. Tarif ettiği şey isteksizlik yerine beceri eksikliği. Yine de kapaktaki ifade ebeveynin kafasındaki potansiyel beklentisini güçlendirebilir. Zekânın ve yürütücü becerilerin ayrı şeyler olduğunu bilmek bu yüzden önemli. Bu konuyu DEHB zekâyı etkiler mi yazısında konuşmuştum.

Nerede yetmez

Kitabın son bölümlerinden biri ebeveynin yaptıklarının yetmediği durumlara ayrılmış ve bu bölümün varlığı kitabın dürüstlüğünün göstergesi.

DEHB tanısı olan ya da DEHB'den şüphelenilen bir çocuk için bu kitap bir değerlendirmenin, gerektiğinde ilaç tedavisinin ya da uzman desteğinin yerine geçmez. İlaç kararı bir çocuk psikiyatristiyle verilir.

Planların uygulanması ebeveynden yüksek bir tutarlılık istiyor. Ebeveynin kendisi DEHB'liyse birinci kısımdaki ebeveyn profili bölümünü atlamamak gerekiyor.

İlk baskı teknolojiye pek girmiyor; ikinci baskıya teknoloji kullanımı üzerine yeni bir bölüm eklenmiş ve okulla ilgili bölüm genişletilmiş. Türkçe baskı ilk baskıya dayandığı için bunlar Türkçede yok.

Okul bölümü Amerikan okul sistemine göre yazılmış. Öğretmenle işbirliği önerileri genel olarak işe yarasa da sisteme bağlı kısımlar Türkiye'ye doğrudan taşınamaz.

Yazarların aynı çerçeveyi ergenler ve yetişkinler için uyarladığı kitaplar da var: Smart but Scattered Teens ve yetişkinlere yönelik The Smart but Scattered Guide to Success. On bir beceriyi okurken çocuğundan önce kendini tanıyan yetişkin okur için ikincisi daha doğru bir adres olabilir.

Kime

Çocuğu gündelik rutinlerde sürekli zorlanan, ne yapacağını bilemeyen ebeveyne. Özellikle bağırmak, rüşvet vermek ve cezalandırmak arasında gidip gelip hiçbirinin işe yaramadığını görmüş olana.

DEHB tanısı olan bir çocuğun ebeveynine, tanı ve tedavi sürecine eşlik eden bir uygulama kitabı olarak.

Çocuğunun ne yaşadığını duygusal olarak anlamak isteyen biri burada o derinliği bulamaz. Kitap duygudan çok davranışla ilgileniyor.

Baştan sona okumaya gerek yok. Birinci kısımdaki değerlendirmeyi yapmak, en zayıf iki beceriyi seçmek ve o bölümlere gitmek yeterli.