20.10.2026 Günlük L Eleutheria: özgürlüğün bedeli

20.10.2026 Günlük Sayfa L

Kimsenin karışmadığı bir gün ile kendi kararımı verdiğim bir gün aynı gün değil.

Salı. Bugünün kelimesi eleutheria, Yunancada özgürlük.

Sayfa numarası L oldu. Elli. Roma rakamlarında tek bir harf, ve bana tuhaf bir sadelik gibi geldi.

Özgürlük kelimesini çok kullandım. Kendi işim var diyebildiğim her yerde, içimden de aynı kelimeyi geçirdim. Çoğunu düşünmeden. Bugün kelimenin ağırlığına bakmak istiyorum.

Kölenin karşıtı

Antik dünyada özgürlüğü ilk tanımlayan şey, kölenin ne olduğuydu. Eleutheria'nın karşısında douleia duruyordu, kölelik. Doulos köle demek. Özgür, köle olmayandı.

Eleutheros kelimesinin kökeni konusunda emin değilim. Sık anılan bir görüş, Hint-Avrupa dilleri içinde "bir halkın içinde büyümek" fikrine bağlanıyor ve Latince liber ile Almanca Leute'yle akrabalık kuruyor. Doğruysa çok hoş bir ayrıntı: özgür, bir topluluğa ait olan. Yalnız kalan değil. Ama tartışmalı bir etimoloji, bunu bilerek yazıyorum.

Kendi için var olmak

Aristoteles, Metafizik'in ilk kitabında bilgelik biliminden söz ederken küçük bir karşılaştırma yapıyor. Kendi için var olan, başkası için var olmayan insana özgür deriz, diyor. Bu bilim de öyle: yalnızca kendi uğruna var olduğu için özgür bilim.

Bu cümle bende bir yere oturdu. Kendi için var olmak.

Bir de bilmem gereken karanlık bir yan var: aynı Aristoteles Politika'da doğuştan kölelik fikrini savundu. İkisini aynı sayfada tutuyorum. Sevdiğim bir cümlenin sahibi, o cümlenin sınırını görmemiş olabiliyor.

Kölelik kelimesini kendi masam için kullanmak ucuz kalır, bunu da biliyorum. Mecaz yapmayacağım. Yalnızca Aristoteles'in ölçüsünü kendime soracağım: bugün kimin için var oldum?

Eylülde kapısı olmayan iş diye yazmıştım. Kendi işimin sahibi olmak, işin taleplerinden özgür olmak demek değilmiş. Sahibi bendim, ama kapıyı kimse benim yerime kapatmıyordu.

Berlin'in iki sorusu

Isaiah Berlin 1958'de Oxford'daki açılış dersinde "Two Concepts of Liberty" adıyla bir ayrım yaptı ve sonrasında özgürlük tartışmasının neredeyse her yerine girdi.

Birinci soru: beni hangi alanda kimse engellemiyor? Berlin buna olumsuz özgürlük diyor. Karışılmayan alan ne kadar genişse, o kadar özgürsün.

İkinci soru: beni kim yönetiyor? Kararlarımı kim veriyor? Olumlu özgürlük bu: kendi hayatının efendisi olmak.

Hukukun ilk soruyla daha rahat olduğunu düşünüyorum. Roma hukukçusu Florentinus'un Digesta'daki tanımı, özgürlüğü güç ya da hukukla engellenmedikçe herkesin dilediğini yapabilme doğal imkanı olarak kuruyor. Yani önce bir alan. Hukuk özgürlüğü genellikle bir sınır çizgisi olarak düşünür.

Ben ikinci soruyu daha çok düşünüyorum. Belki hukuk eğitimi aldığım için ilkini fazla kolay buluyorum. Alan çizilebilir, ölçülebilir, savunulabilir. Kararı kimin verdiği ise hiçbir kanun maddesinin tam yakalayamadığı bir şey. Bunu yalnızca günün sonunda, kendi kendime, defterin başında yoklayabiliyorum.

Kimse karışmayınca

Kimse karışmadığında ilk hissim rahatlama. İkinci hissim, ve bunu yazmak biraz zor, boşluk.

Saati söyleyen kimse yok. Başla diyen yok. Bugün yeter diyen de yok. Zaman körlüğü olan biri için saati söyleyen dış sesin çekilmesi, özgürlük kadar yapı kaybı. Alanım genişliyor, ama alanı doldurmak da bana kalıyor.

Serbest çalışmayı başka bir yazıda yöntem olarak ele almıştım. Bugün yöntemi değil duyguyu yazıyorum: dışarıdan kimse engellemediği için, engel kalıyorsa içeride arıyorum. Ertelediğimde kimseye hesap vermiyorum. Bu rahatlatıyor ve rahatlatması da bir bedel.

Bunu kendime itiraf etmek biraz zaman aldı. Özgürlüğü isterken, istediğim şeyin çoğu zaman engelin kalkması olduğunu sanıyordum. Engel kalktı. Ve önümde, bomboş bir masa kaldı. Defteri açıyorum, kahve yanıbaşımda, ve ilk cümleyi kimin yazacağını soruyorum. Cevap hep aynı: ben.

Bu sorunun cevabının hep ben olması korkutucu değil aslında. Yorucu. Korku ile yorgunluk arasındaki farkı yeni yeni ayırıyorum.

Karışılmamak, özgürlüğün yalnızca yarısı.

Kendimin efendisi

İkinci soruya gelince Berlin ilginç ve biraz da korkutucu bir şey söylüyor. Kendi efendisi olmak fikrini, kişiyi ikiye bölmeden anlatmak zor. Bir üst ben var, planlayan. Bir alt ben var, dürtüleri ve anlık isteklerle hareket eden.

DEHB'li biri olarak bu ayrımı çok iyi tanıyorum. Plan yapan ben, hiperodakta olan ben, bir sonraki sekmeye geçen ben. İkisi aynı kişi.

Berlin'in uyarısı şuydu: üst benin alt beni "kendi iyiliği için" zorlamaya başladığı yerde, özgürlük adına zorbalık başlayabilir. Tarihte başkalarına yapılanı kastediyordu. Ama aynı mekanizmayı kendime işletebildiğimi biliyorum. Kendimi özgürleştireceğim diye kendime gardiyanlık etmek.

Oikeiosis yazısında kendine sahip çıkmayı yazmıştım. Kendimin efendisi olmak, kendimin gardiyanı olmak değil. Efendi emreder. Gardiyan kilitler. İkisi de benim istediğim şey değil.

İstediğim, belki yürüyüşe çıkarken kendime sorduğum soruya benziyor: bugün nereye gitmek istiyorum? Emir yok, kilit yok. Bir soru ve bir cevap bekleme sabrı. Bu soruyu en iyi yürürken sorabiliyorum, çünkü yürürken cevap geç gelse de geliyor.

Yirmi sekiz yaşında ilacı ikinci kez denediğim döneme bugün bakınca, bu soru orada da duruyor: başlamayı kolaylaştıran bir şey, kararı benim yerime mi veriyor, yoksa kararı verebileceğim yere beni mi götürüyor? Hala düşünüyorum. Berlin'in ölçüsüne göre cevap kararın kime ait olduğunda. Kararı hala ben veriyorsam, özgürlük de orada duruyor.

Bedel

Sartre 1945'teki konferansında insanın özgür olmaya mahkum olduğunu söyledi. Cümle sert, ama bugün ağırlığını anlıyorum.

Özgürlüğün bedelini şöyle yazarım: başlama sorumluluğu bende. Yapıyı ben kuracağım. "Hayır" demenin bedelini ben ödeyeceğim. Kimse gelip, bugünlük bu kadar, demeyecek.

Karşılığı da var: aynı bedeli başka birinin takvimine ödemiyorum.

Bir şey daha fark ediyorum. Aristoteles'in aynı kökten türettiği bir erdem var: eleutheriotes, cömertlik. Para ve verme konusunda ölçülü olmak, ne cimri ne savurgan. Özgür kelimesinin cömertliğe gitmesi bana anlamlı geliyor. Özgür insan, elindekini kendi kararıyla verebilen insan. Zamanımı, dikkatimi, emeğimi ben dağıtıyorsam, bunu ölçüyle yapmak da bana düşüyor. Savurgan olduğum günleri biliyorum. Cimri olduğum günleri de.

Ödemeye değer mi? Bugün evet diyorum. Ama hesabı bir kere yapıp kapatmıyorum. Her sabah yeniden yapıyorum, kahvenin başında. Epokhe yazısında hüküm vermeyi beklemeyi yazmıştım; bu soruda da kesin hükmü vermeden, her sabah yeniden tartarak yürümek bana daha dürüst geliyor.

Kavramın yanına bir parça

Ludwig van Beethoven: Fidelio, Mahkumlar Korosu, "O welche Lust".

Fidelio Beethoven'ın tek operası. İlk sürümü 1805'te, sonra 1806'da, son hali 1814'te sahnelendi. Birinci perdede mahkumlar kısa bir süre avluya çıkıp açık havayı soluyor. Koro "ne büyük sevinç, açık havada rahat nefes almak" diyor. Hemen ardından da zindanın bir mezar olduğunu söylüyor.

Bu koronun bana en çok geleni coşkusu değil, ihtiyatı: seslerin alçaktan, çekinerek yükselmesi. Özgürlüğün ilk tadı burada büyük bir fikir olarak değil, bir nefes olarak yazılmış.

Bugün bu yazıya bir nefes kadar ihtiyacım vardı. Özgürlüğün bedelini yazdım, ama bedelin yanına bir şey daha eklemek istiyorum. Kimse bedelsiz özgür değil. Yine de bedeli ödeyebilmemin sebebi, karşılığında bir nefesin olması.

Yarına

Yarın çarşamba, ayın yirmi biri. Yarının kelimesi Latince ve çoğul. Bir yakınlığı, birbirine bağlı olmayı anlatıyor.

İki yıl önce bir kapıyı açmıştım ve bugünkü soru da o kapıdan geçti: bunu kurmak beni özgürleştirdi mi, bağladı mı? Yarın o kapının önüne oturup anlatacağım.