DEHB ile başarılı olunur mu?

Bu soruya iki yanlış cevap var ve ikisi de sık veriliyor.

Yanlış cevap 1: "DEHB bir süper güçtür, en başarılı insanlar DEHB'lidir." Yanlış cevap 2: "DEHB ile hiçbir şey yürümez."

İkisinin de bir bedeli var.

Neden ilk cevap zararlı

Süper güç anlatısı iyi niyetli ama üç sorun üretiyor:

Destek istemeyi zorlaştırıyor. Bir avantaysa neden düzenlemeye ihtiyacın var?

İkinci bir yük bindiriyor. İyi gitmeyen kişi hem zorlanıyor hem de sözde avantajını kullanamadığı için kendini suçluyor.

Tabloyu hafifletiyor. Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), tedavi edilmeyen DEHB'nin eğitim, iş, kaza riski ve sağlık alanlarında ölçülebilir olumsuz sonuçlarla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bu tabloyu bir yetenek anlatısıyla örtmek insanları tedaviden uzaklaştırabiliyor.

Neden ikinci cevap da yanlış

Çünkü doğru değil.

Sedgwick ve arkadaşlarının (2019) çalışması, DEHB tanılı ve mesleki olarak başarılı yetişkinlerle yapılmış nitel bir araştırma. Böyle bir grup var ve az sayıda da değil.

Aynı çalışmada katılımcıların bildirdiği ortak özellikler: baskı altında iyi çalışabilmek, ilgi duyulan alanda derin çalışmak, alışılmadık bağlantılar kurmak, merak ve uzun süre zorlanmış olmanın getirdiği bir dayanıklılık.

Asıl bulgu

Ama bu çalışmalardan çıkan en kullanışlı şey, listelenen yetenekler değil.

Öne çıkan ortak nokta şu: başarılı olanlar kendilerine uyan bir ortam bulmuş ya da kurmuş kişiler.

Üç şey tekrar ediyor:

1. Uygun ortam. İşin özellikleri kişiye uyuyor: kısa döngüler, hızlı geri bildirim, değişkenlik, ilgi duyulan alan. Bunu DEHB'de hangi işler daha uygun yazısında ayrıntılandırdım.

2. Dışarıdan destek. Sistemler, hatırlatıcılar, asistan, ortak, eş, koç. Zorlandıkları alanı iradeyle değil yapıyla çözmüşler. Sözlükte dış iskele.

3. Devretme. Kendilerinin kötü olduğu işleri başkalarına vermişler: muhasebe, evrak, takip.

Yani belirleyici olan şey belirtilerin hafif olması değil, tablonun etrafında kurulan düzen.

Başarı, zorlanılan alanların yok olmasıyla değil, o alanların birilerine ya da bir sisteme devredilmesiyle geliyor.

Tedavi neyi değiştiriyor

Bu tabloya tedavi de dahil. Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), yetişkin DEHB'de çok bileşenli bir yaklaşımı öneriyor: bilgilendirme, gerektiğinde ilaç ve psikolojik destek.

Tedavi bir yeteneği ortaya çıkarmıyor. Zeminin daha az kaygan olmasını sağlıyor ve kurulan sistemlerin ayakta kalmasını kolaylaştırıyor.

Başarı neye deniyor

Bu sorunun altında genellikle başka bir soru duruyor: "benden bir şey olur mu?"

Ve bu soru genellikle dışarıdan gelen bir ölçüyle sorulmuş oluyor: kariyer, unvan, gelir.

Daha kullanışlı bir ölçü şu olabilir: kendi hayatının senin için işleyip işlemediği. Faturaların ödeniyor mu, ilişkilerin sürüyor mu, uyuyabiliyor musun, kendine ne diyorsun?

Bunlar dışarıdan görünmüyor ve DEHB ile yaşayan biri için çoğu unvandan zor kazanılıyor.

Dürüst özet

DEHB ile başarılı olunuyor, ama bunun sebebi DEHB olmuyor.

Fark yaratan şeyler:

• Erken fark edilmek
• Tedaviye ulaşabilmek
• Uyan bir ortam bulmak
• Zorlanılan alanı devretmek ya da sisteme bağlamak
• Etrafındakilerin tabloyu tembellik olarak okumaması

Bunların çoğu şansa ve erişime bağlı. Bu yüzden "isteyen yapar" cümlesi de burada geçerli olmuyor.

Bu tartışmanın genişini DEHB'de güçlü yanlar meselesi yazısında ele aldım.