DEHB ile başarılı olunur mu?

Tanıdan sonraki ilk aylarda karşıma çıkan içeriklerin yarısı “DEHB bir süper güçtür” diyordu, diğer yarısı hayatımın biteceğini ima ediyordu. İkisini de okudum ve ikisinden de kötü hissettim.

Kendi şirketim var, dijital strateji kuruyorum, akademik işler de yürütüyorum. Dışarıdan bakan biri muhtemelen “demek ki oluyormuş” der. Ben ise o cümleyi kurmakta zorlanıyorum, çünkü bu işlerin arkasında duran şey bir yetenek değil; yıllar içinde farkında olmadan kurduğum ve tanıdan sonra bilerek sağlamlaştırdığım bir iskele.

Bu yazıyı o iskeleyi anlatmak için yazıyorum.

İki yanlış cevap

Yanlış cevap 1: “DEHB bir süper güçtür, en başarılı insanlar DEHB'lidir.”

Yanlış cevap 2: “DEHB ile hiçbir şey yürümez.”

İkisinin de bir bedeli var ve ikisi de aynı hatayı yapıyor: tabloyu tek bir cümleye indiriyor.

Süper güç anlatısı neden zarar veriyor

İyi niyetli bir anlatı bu ve amacı utancı azaltmak. Ama üç sorun üretiyor.

Destek istemeyi zorlaştırıyor. Bir avantajsa neden düzenlemeye ihtiyacın var? İş yerinde makul bir düzenleme isterken bu cümleyle karşılaşmak insanı susturuyor.

İkinci bir yük bindiriyor. İyi gitmeyen kişi hem zorlanıyor hem de sözde avantajını kullanamadığı için kendini suçluyor. Bu, en kötü türden bir suçluluk: elinde olmayan bir şeyi kullanamamaktan utanmak.

Tabloyu hafifletiyor. Dünya Federasyonu uzlaşı metni (Faraone ve ark., 2021), tedavi edilmeyen DEHB'nin eğitim, iş, kaza riski ve sağlık alanlarında ölçülebilir olumsuz sonuçlarla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bunu bir yetenek anlatısıyla örtmek insanları tedaviden uzaklaştırıyor.

Bu tartışmanın geniş halini DEHB'de güçlü yanlar meselesi yazısında ele aldım.

İkinci cevap neden yanlış

Çünkü doğru değil.

Sedgwick ve arkadaşlarının (2019) çalışması, DEHB tanılı ve mesleki olarak başarılı yetişkinlerle yapılmış nitel bir araştırma. Böyle bir grup var ve az sayıda da değil.

Aynı çalışmada katılımcıların bildirdiği ortak özellikler şunlar: baskı altında iyi çalışabilmek, ilgi duyulan alanda derin çalışmak, alışılmadık bağlantılar kurmak, merak ve uzun süre zorlanmış olmanın getirdiği bir dayanıklılık.

Bu listeyi okurken şuna dikkat etmekte fayda var: bunlar bir çalışmada katılımcıların kendi bildirdikleri şeyler. Yani “DEHB'liler daha yaratıcıdır” gibi bir ölçüm değil. Ben bu ayrımı önemsiyorum, çünkü bu tür listeler hızla süper güç anlatısına dönüşüyor.

Asıl bulgu listelenen yetenekler değil

Bu çalışmalardan çıkan en kullanışlı şey bence şu: başarılı olanlar kendilerine uyan bir ortam bulmuş ya da kurmuş kişiler.

Üç şey tekrar ediyor.

1. Uygun ortam. İşin özellikleri kişiye uyuyor: kısa döngüler, hızlı geri bildirim, değişkenlik, ilgi duyulan alan. Bunu DEHB'de hangi işler daha uygun yazısında ayrıntılandırdım.

2. Dışarıdan destek. Sistemler, hatırlatıcılar, ortak, asistan, koç. Zorlandıkları alanı iradeyle değil yapıyla çözmüşler. Sözlükte dış iskele diye geçiyor.

3. Devretme. Kendilerinin kötü olduğu işleri başkalarına vermişler: muhasebe, evrak, takip.

Belirleyici olan, belirtilerin hafifliği değil; tablonun etrafında kurulan düzen.

Başarı, zorlanılan alanların yok olmasıyla gelmiyor. O alanların bir kişiye ya da bir sisteme devredilmesiyle geliyor.

Kendi örneğimden üç şey

Bunu somutlaştırmadan yazmak bana sahte geliyor, o yüzden kendi düzenimden üç parça anlatayım.

Muhasebeyi ben yapmıyorum. Yıllarca yapmaya çalıştım. Her seferinde son güne kalıyordu, her seferinde bir şey eksik oluyordu. Bunu devretmek benim için bir lüks harcaması değil, işin yürümesinin şartıydı.

Teslim tarihlerini hafızada tutmuyorum. Tek bir takvim var ve orada olmayan bir şey benim için yok. İkinci bir sistem kurmaya her kalkışımda ikisi birden çöktü. Tek liste kuralı yazısında bunun nedenini anlattım.

İlgimi kullanıyorum, beklemiyorum. Bir işe ilgi duymuyorsam o iş yapılmıyor; bunu artık bir karakter zaafı olarak görmüyorum, bir veri olarak görüyorum. İşi ilgi duyduğum bir tarafından tutmanın yolunu arıyorum ya da başlangıcını yapay olarak ödüllendiriyorum.

Bunların hiçbiri etkileyici şeyler değil. Zaten mesele de bu.

Tedavi neyi değiştiriyor

Bu tabloya tedavi de dahil. Avrupa uzlaşı metni (Kooij ve ark., 2019), yetişkin DEHB'de çok bileşenli bir yaklaşımı öneriyor: bilgilendirme, gerektiğinde ilaç ve psikolojik destek.

Tedavi bir yeteneği ortaya çıkarmıyor. Zeminin daha az kaygan olmasını sağlıyor ve kurduğun sistemlerin ayakta kalmasını kolaylaştırıyor. Sistem kurmak da zaten en çok enerji isteyen kısım.

Görünmeyen maliyet

Bu soruya verilen cevaplarda hep atlanan bir şey var: başarılı görünen DEHB'li insanların çoğu, o görüntüyü ayakta tutmak için başka bir yerden ödüyor.

İşler yürüyor ama ev dağınık. Teslimler yetişiyor ama uyku düzeni yok. Toplantılarda derli toplu görünüyorsun ama akşam hiçbir şeye gücün kalmıyor. Bu, kimsenin özgeçmişinde yazmadığı kısım.

Ben bunu uzun süre başarının bedeli sandım ve normal karşıladım. Şimdi ona bir maliyet kalemi gibi bakıyorum: sürdürülebilir mi, değil mi? Bir sistem seni yalnızca çalışma saatlerinde ayakta tutuyorsa, o sistem tam değil. Tükenmişliğin nasıl biriktiğini DEHB'de tükenmişlik yazısında yazdım.

Başarı neye deniyor

Bu sorunun altında genellikle başka bir soru duruyor: “benden bir şey olur mu?”

Ve bu soru çoğu zaman dışarıdan gelen bir ölçüyle soruluyor: kariyer, unvan, gelir.

Bana daha kullanışlı gelen ölçü şu: hayatının senin için işleyip işlemediği. Faturaların ödeniyor mu, ilişkilerin sürüyor mu, uyuyabiliyor musun, sabah kalktığında kendine ne diyorsun?

Bunlar dışarıdan görünmüyor ve DEHB ile yaşayan biri için çoğu unvandan daha zor kazanılıyor. Ben kendi ölçümü buraya çektikten sonra çok daha az kötü hissettim.

Dürüst bir kapanış

DEHB ile başarılı olunuyor. Ama bunun sebebi DEHB değil.

Fark yaratan şeyler şunlar: erken fark edilmek, tedaviye ulaşabilmek, uyan bir ortam bulmak, zorlanılan alanı devretmek ya da sisteme bağlamak, etrafındakilerin tabloyu tembellik olarak okumaması.

Bunların çoğu şansa ve erişime bağlı. Bu yüzden “isteyen yapar” cümlesi burada geçerli olmuyor ve ben o cümleyi duyduğumda artık tartışmıyorum. Çünkü listenin en az yarısı kimsenin kendi elinde değil.