İnternetteki DEHB testleri güvenilir mi?

Kısa cevap: tanı koymuyorlar, ama işe yaramaz da değiller. İkisini birden söylemek gerekiyor.

Ne için tasarlandılar

Bu araçların çoğu tarama için yapılmış. Tarama ile tanı farklı işler.

En bilineni ASRS. Kessler ve arkadaşlarının (2005) geliştirdiği bu ölçek, Dünya Sağlık Örgütü için toplum çapında tarama amacıyla tasarlandı. Amacı şu: geniş bir topluluk içinde, daha ayrıntılı değerlendirilmesi anlamlı olan kişileri işaret etmek.

Yani ölçeğin işi bir kapıyı göstermek. Kapıdan içeri girmek ayrı bir iş.

Tarama aracı "burada bakılmaya değer bir şey var" diyor. "Bu şey DEHB" demiyor.

Neden herkese olumlu çıkıyor gibi

Bu izlenimin birkaç gerçek sebebi var.

Belirtiler örtüşüyor. Dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve huzursuzluk yalnızca DEHB'de görülmüyor. Kaygı bozuklukları, depresyon, uyku bozuklukları, tiroit sorunları ve demir eksikliği benzer tablolar üretebiliyor. Katzman ve arkadaşlarının (2017) derlemesi bu örtüşmenin klinikte ne kadar yaygın olduğunu ortaya koyuyor.

Soru cümleleri geniş. "Sık sık eşyalarını kaybeder misin?" sorusuna yorucu bir dönemden geçen hemen herkes evet diyebiliyor.

Yorumlayan kişi taraflı. Testi arayan kişi zaten bir şüpheyle arıyor. Kendi cevabını okurken de o şüphenin yönünde okuyor.

Bazı testler ticari. Sonucun sonunda bir hizmet satılıyorsa, olumlu sonuç vermeye eğilimli olabiliyor. Kim yayımlamış, arkasında ne var; bakmaya değer.

Tanı nasıl konuyor

Avrupa uzlaşı metninin (Kooij ve ark., 2019) tarif ettiği süreçte bir ölçek tek başına yeterli olmuyor. Değerlendirme şunları içeriyor:

• Gelişimsel öykü. Belirtilerin çocuklukta da bulunması aranıyor.
• İki ortam kuralı. Belirtilerin tek bir alanda değil, en az iki alanda görülmesi.
• İşlevsellik kaybı. Belirtilerin hayatı ölçülebilir biçimde etkiliyor olması.
• Ayırıcı tanı. Tabloyu daha iyi açıklayan başka bir durum var mı.
• Mümkünse başka bir kaynak. Aile ya da yakın birinin gözlemi.

Bu adımların hiçbirini bir çevrimiçi test yapamıyor.

Sürecin ayrıntısı yetişkin DEHB tanısı nasıl konur yazısında.

Peki sonucu ne yapmalı

İşe yarar kullanım şu: sonucu bir cevap değil, bir not olarak almak.

Randevuya giderken yanına şunları da al:

• Testte hangi maddelere yüksek puan verdiğin
• Çocukluğuna dair hatırladıkların, varsa karne ve öğretmen yorumları
• Hangi somut işin aksadığı: kaçırılan teslimler, biten işler, ödenmeyen faturalar
• Ailenden birinin gözlemi

Bu liste, on beş dakikalık bir görüşmeyi çok daha verimli hâle getiriyor. Belirti listesi saymak yerine yaşanmış örnek vermek, değerlendirmeyi kolaylaştırıyor.

Sosyal medya tanısı

Bir başlık daha var: kısa videolardan yola çıkarak kendine tanı koymak.

Bu içeriklerin faydalı bir tarafı var; pek çok kişi ilk kez orada kendini tanıdığını söylüyor. Ama bir tuzağı da var: genel geçer tarifler hemen herkese uyuyor. Sözlükte Barnum etkisi olarak geçen şey bu.

Ayrım şurada: bir tarif seni "ben de bazen böyleyim" dedirtiyorsa bu bilgi zayıf. "Bu yüzden şu işi kaybettim" dedirtiyorsa bilgi güçlü.

Özet

Çevrimiçi testler tanı koymuyor; bir uzmana gitmenin anlamlı olup olmadığını gösteriyor. Sonucu kendi başına bir cevap olarak almak, hem yanlış güven hem gereksiz kaygı üretiyor.

En iyi kullanımı, randevuya götürülecek bir hazırlık notu olarak kullanmak.