Suç ve Ceza

Cinayeti bekleyerek okumaya başladım ve şaşırdım: iş erken bitiyor. Geri kalan her şey cinayetin ardından geçiyor.

Kurulum

Raskolnikov eski bir hukuk öğrencisi. Parasızlıktan okulu bırakmış, Petersburg'da tabut gibi bir odada yaşıyor, kirasını ödeyemiyor, günlerce yemek yemiyor.

Bir tefeci kadına eşya rehin bırakıyor. Kadın cimri, sert, herkesi ezen biri. Raskolnikov onu öldürmeyi planlıyor.

Öldürüyor. Ama plan bozuluyor: kadının zararsız kız kardeşi Lizaveta beklenmedik bir anda eve giriyor ve Raskolnikov onu da öldürüyor. Kitabın en önemli ayrıntısı bu ikinci cinayet, çünkü hiçbir gerekçeye sığmıyor.

Aldığı parayı bir taşın altına saklıyor ve bir daha hiç dokunmuyor.

Sonrası

Ateşleniyor ve günlerce yatıyor. Sokakta herkesin bildiğini sanıyor. Sonra kendini ele verecek şeyler yapmaya başlıyor:

• Olay yerine geri dönüyor, zili çalıyor, duvardaki kan lekesini soruyor.
• Bir polis memuruyla konuyu kendisi açıyor.
• Sorgu yargıcı Porfiriy'e cinayet üzerine yazdığı makaleden bahsediyor.
• Sonya'ya, hiç gerekmediği halde itiraf ediyor.

Dışarıdan bakınca akıl dışı. İçeriden bakınca gayet mantıklı ve Dostoyevski okuru da buna inandırmayı başarıyor.

Beni tutan cümle şu oldu: saklamak onu, sakladığı şeyden daha çok yoruyor.

Ölçeği küçültünce

Cinayetten bahsetmiyorum tabii. Ama mekanizma tanıdık.

Açılmamış bir zarf. Cevaplanmamış bir mesaj. Üç haftadır ertelenen bir telefon. Yapılmamış iş iki dakikalık, ama onu taşımak haftalarca sürüyor ve yük her gün biraz daha büyüyor.

Zarf masada durdukça içindeki şey büyüyor. Açtığında genelde küçük çıkıyor ve o zamana kadar harcadığın enerji geri gelmiyor.

Raskolnikov'un sonunda itiraf etmesi genelde vicdanın zaferi diye okunuyor. Bana öyle gelmedi. Daha çok, taşıyamadığı yükü bırakması gibi geldi ve bu bence daha inandırıcı.

Kuram kısmı

Cinayetin bir gerekçesi var ve gerekçe rahatsız edici.

Raskolnikov bir makale yazmış: insanlar ikiye ayrılıyor. Sıradan olanlar kurallara uymak zorunda. Olağanüstü olanlar, yani yeni bir şey getirebilecek olanlar, gerekirse kuralları çiğneyebilir. Örnek olarak Napolyon veriliyor.

Yani asıl soru kurbanla ilgili değil, kendisiyle ilgili: ben hangisiyim?

Cevap hemen geliyor ve cevap “sıradan”. Bunu ilk kan döküldüğü anda anlıyor: titriyor, kusuyor, saklanıyor. Kitabın geri kalanı da o cevapla yaşamayı anlatıyor.

Bu bölümler kitabın en tartışılan yeri ve ben tam ikna olmadım. Kuram, sonradan uydurulmuş bir gerekçe gibi duruyor. Ama belki Dostoyevski tam da bunu söylüyor: insanlar yaptıklarına sonradan bir felsefe buluyor ve o felsefeye kendileri de inanıyor.

Porfiriy

Kitaptaki en iyi karakter bence sorgu yargıcı.

Delili yok. Raskolnikov'u tutuklayamıyor. Bunun yerine onunla konuşuyor: makalesinden bahsediyor, iltifat ediyor, laf sokuyor, sonra konuyu değiştiriyor. Adamı psikolojik olarak yavaş yavaş eziyor.

Bu sahneler polisiyeden çok bir kedi fare oyunu ve kitabın gerilimi de orada. Porfiriy sonunda ona doğrudan söylüyor: “Sen öldürdün.” Yine de tutuklamıyor. Raskolnikov'un kendiliğinden gelmesini bekliyor, çünkü geleceğini biliyor.

Sonya'da ikiye bölündüm

Dostoyevski'nin çözümü Sonya.

Ailesini geçindirmek için fuhuşa sürüklenmiş genç bir kadın. Raskolnikov ona itiraf ediyor ve Sonya yargılamıyor, kaçmıyor, polise gitmiyor. “Git ve söyle” diyor, sonra Sibirya'ya kadar peşinden gidiyor.

Şuna inanıyorum: bir yükü tek başına taşımak onu iki kat ağırlaştırıyor ve kitapta işe yarayan tek şey gerçekten de birinin dinlemesi.

İnanmadığım şey, bunun bir kurtuluş formülüne dönüştürülmesi. Son bölümdeki dinî çözüm bana romanın içinden doğmamış gibi geldi; dışarıdan yapıştırılmış gibi.

Çok kişi bu sonu kitabın zirvesi sayıyor. Bana göre kitabın en zayıf yeri orası ve bu konuda azınlıkta olduğumu biliyorum.

Beklemediğim şey: komik olması

Kimse bana bu kitabın eğlenceli olduğunu söylememişti. Kasvetli olacağını sanıp yıllarca ertelemiştim.

Marmeladov'un meyhanedeki konuşması bir trajedi ama bir yandan da acınası derecede gülünç: kızını mahvettiğini anlatıyor ve anlatırken kendine acıyor.

Annesi ve kız kardeşi Petersburg'a geliyor ve bütün ev karışıyor. Kız kardeşinin talibi Lujin, kitabın en sinir bozucu ve en komik karakteri: her cümlesinde kendini övüyor.

Svidrigaylov ise bambaşka. Raskolnikov'un karanlık ikizi gibi: aynı şeyleri yapmış ama hiç pişmanlık duymamış. Kitabın en ürkütücü karakteri o, intiharı da sessizce anlatılıyor.

Petersburg

Şehir neredeyse bir karakter.

Sıcak, kalabalık, ağır kokulu bir yaz. Merdivenler, avlular, meyhaneler. Raskolnikov sürekli yürüyor ve şehir onu sıkıştırıyor.

Odasının tabuta benzetilmesi tesadüf değil. Dostoyevski dış mekanı ruh halinin uzantısı gibi kullanıyor, bunu da hiç açıklamadan yapıyor.

Okurken

Sekiz yüz sayfa, en yavaşı da ilk iki yüz sayfa. Cinayet erken geliyor ama sonrasındaki ateşli dönem uzun sürüyor.

Porfiriy sahneleri bir kez başladı mı kitabı bırakmak zorlaşıyor.

Bölüm bölüm okumaya uygun; her bölüm bir sahne etrafında kuruluyor ve kendi içinde bitiyor.